رفتن به محتوای اصلی

از مارنان تا شهرستان؛ پنج پل تاریخی بر زاینده‌رود

سفری از غرب به شرق اصفهان در امتداد زاینده‌رود: از پل مارنان، میان‌بر ارامنهٔ جلفا، تا پل شهرستان با پایه‌هایی از روزگار ساسانیان؛ پنج پلی که هم گذرگاه بودند، هم بند آب و هم تماشاگاه جشن‌ها و شب‌های شهر.

گزارش تصویری تحریریهٔ میراث فرهنگی اصفهان۲۳ شهریور ۱۴۰۵۷ دقیقه مطالعه
فهرست مطالب
  1. پل‌هایی که فقط گذرگاه نبودند
  2. پل مارنان؛ میان‌بر ارامنهٔ جلفا
  3. سی‌وسه‌پل؛ گردشگاهی بر فراز رود
  4. پل جوبی؛ گذرگاه خاندان شاهی
  5. پل خواجو؛ بند، تماشاگاه و آوازخانه
  6. پل شهرستان؛ کهن‌ترین گذرگاه زاینده‌رود
  7. پیاده، با دوچرخه یا زیر نور شب

زاینده‌رود از غرب به شرق از دل اصفهان می‌گذرد و بر بسترش پل‌هایی ایستاده‌اند که هر کدام برگی از تاریخ شهرند. اگر از پل مارنان در غرب راه بیفتید و تا پل شهرستان در شرق بروید، در فاصله‌ای که به خط مستقیم حدود هفت کیلومتر است، از گذرگاه‌های صفوی به پایه‌هایی از روزگار ساسانیان می‌رسید.

این گزارش تصویری شما را پل به پل همراهی می‌کند: پنج پل، پنج داستان و چند پیشنهاد ساده تا قدم زدن کنار رود، به‌ویژه در ساعت‌های عصر، به خاطره‌ای ماندگار بدل شود.

پل‌هایی که فقط گذرگاه نبودند

پل‌های صفوی اصفهان را برای گذشتن از رود ساختند، اما کارشان به همین‌جا ختم نمی‌شد. دریچه‌ها و بندهای زیر طاق‌ها جریان آب را مهار می‌کرد تا آب به کشتزارها و باغ‌ها برسد و گاه پشت پل، دریاچه‌ای کوچک پدید می‌آمد.

بر روی پل‌های بزرگ صفوی، مانند سی‌وسه‌پل و خواجو، راهروهای سرپوشیده و روباز، طاقچه‌هایی برای نشستن و کوشک‌هایی برای تماشا ساختند. پل در اصفهان هم بند بود، هم گردشگاه و هم صحنهٔ جشن‌ها. مشخصات هر پل را در فهرست پل‌های تاریخی ببینید.

پل مارنان؛ میان‌بر ارامنهٔ جلفا

سفر از غربی‌ترین پل این مسیر آغاز می‌شود. پل مارنان محلهٔ جلفا را به مارنان در ساحل مقابل پیوند می‌دهد و در منابع با نام‌هایی چون ماربانان و سرفراز هم آمده است. ساختار کنونی‌اش را از دورهٔ صفوی می‌دانند، هرچند گذرگاه این نقطه احتمالاً پیشینه‌ای کهن‌تر دارد.

برخی پژوهشگران ساخت پل را به روزگار شاه طهماسب یکم نسبت داده‌اند و گفته‌اند در اواخر دورهٔ شاه سلیمان، یکی از ارامنهٔ جلفا آن را بازسازی کرد. تاورنیه، جهانگرد فرانسوی سدهٔ هفدهم میلادی، این پل را ساده اما برای اهالی جلفا بسیار کارآمد وصف کرده است؛ میان‌بری که آنان را برای کسب‌وکار به شهر می‌رساند.

مارنان امروز هفده دهانه دارد و در گذشته دهانه‌های بیشتری داشته است. این پل بارها مرمت شده؛ از جمله پس از طغیان زاینده‌رود در دههٔ شصت خورشیدی که شش دهانهٔ جنوبی‌اش را ویران کرد. فاصلهٔ مستقیم پل تا کلیسای وانک کمتر از یک‌ونیم کیلومتر است و می‌توانید این مسیر را با گشتی در جلفای نو همراه کنید.

پل مارنان با چراغ‌های روشن زیر آسمان بنفش و طلایی غروب
پل مارنان، گذرگاه تاریخی زاینده‌رود که محلهٔ جلفا را به ساحل مقابل پیوند می‌دهد. عکس: Amir Pashaei، CC BY-SA 4.0

سی‌وسه‌پل؛ گردشگاهی بر فراز رود

حدود دو کیلومتر و سیصد متر آن‌سوتر، به خط مستقیم، به سی‌وسه‌پل می‌رسید؛ طولانی‌ترین پل تاریخی شهر با ۳۳ دهانه و درازای حدود ۲۹۵ متر. این پل در آغاز سدهٔ یازدهم هجری، در دورهٔ شاه عباس یکم و زیر نظر سردار گرجی‌تبارش الله‌وردی‌خان ساخته شد و «پل الله‌وردی‌خان» هم نام دارد.

سی‌وسه‌پل خیابان چهارباغ عباسی را به چهارباغ بالا می‌رساند و راه شهر را به جلفای ارامنه نزدیک می‌کرد. پل در دو ردیف طاق روی هم ساخته شده است. راه میانی‌اش برای چارپایان و بار بود و دو راهروی بلندتر کناری برای رهگذران پیاده؛ طاق‌های کناری مانند غرفه‌هایی کوچک، سایه‌ای برای نشستن و پنجره‌ای رو به رود می‌گشایند.

در دورهٔ صفوی جشن آب‌پاشان کنار همین پل برپا می‌شد و ارامنه آیین خاج‌شویان را هم در این محدوده برگزار می‌کردند. سی‌وسه‌پل هم مانند خواجو نقش بند داشت و بستن بندهای این دو پل، بخشی از رود را برای باغ‌های سلطنتی کنار آن به دریاچه بدل می‌کرد.

سی‌وسه‌پل در شب؛ طاق‌های روشن پل و بازتاب طلایی‌شان در آب زاینده‌رود
سی‌وسه‌پل، پل ۳۳ دهانهٔ دورهٔ شاه عباس یکم که چهارباغ عباسی را به چهارباغ بالا می‌رساند. عکس: Reza Haji-pour رضا حاجی‌پور، CC BY 3.0

پل جوبی؛ گذرگاه خاندان شاهی

کمی بیش از یک کیلومتر به سمت شرق، پل جوبی را می‌بینید؛ پلی کم‌عرض با ۲۱ دهانه و درازای نزدیک به ۱۴۷ متر از دورهٔ شاه عباس دوم. این پل برای رفت‌وآمد عموم نبود؛ خاندان شاهی، امیران و مهمانان دربار از آن میان باغ‌ها و کاخ‌های سلطنتی دو سوی رود می‌گذشتند.

نامش را از جوی سنگی باریکی گرفته که بر روی پل آب را از یک سو به سوی دیگر می‌برد؛ جویی که بعدها در آسفالت‌کاری پل پر شد. وقتی رود میان سی‌وسه‌پل و خواجو به دریاچه بدل می‌شد، جوبی در میانهٔ آن جای می‌گرفت و از همین رو «پل دریاچه» هم خوانده شده است. در برخی منابع تاریخی نامش «پل سعادت‌آباد» آمده است.

پل جویی با طاق‌های آجری بر روی زاینده‌رود در روز آفتابی
پل جوبی، گذرگاه کم‌عرض دورهٔ شاه عباس دوم میان باغ‌های سلطنتی دو سوی زاینده‌رود. عکس: آرش، CC BY-SA 3.0

پل خواجو؛ بند، تماشاگاه و آوازخانه

تنها حدود پانصد متر پایین‌تر، به پل خواجو می‌رسید. این پل در سال ۱۰۶۰ ق، در دورهٔ شاه عباس دوم و بر پایهٔ پلی قدیمی‌تر، به شکل کنونی ساخته شد و محلهٔ خواجو را به ساحل جنوبی و راه قدیم شیراز پیوند داد. درازایش حدود ۱۳۳ متر است و در دو طبقه بنا شده است.

خواجو بیش از هر پل دیگری نشان می‌دهد که پل و بند در اصفهان یکی بودند. زیر طاق‌هایش دریچه‌هایی بود که با بستن آن‌ها آب در سوی غربی بالا می‌آمد و دریاچه‌ای برای جشن‌ها و آتش‌بازی‌های درباری پدید می‌آمد. در سوی شرقی، آب از روی پلکان‌های سنگی فرو می‌ریخت؛ پلکان‌هایی که عصرها جای نشستن و گپ‌وگفت بوده است.

در میانهٔ پل، عمارتی با اتاق‌های نقاشی‌شده به نام «بیگلربیگی» برای اقامت موقت شاه و همراهانش ساخته شد. پس از پایان کار، در نوروز پل را با چراغ و گل آراستند و صائب تبریزی در وصف آن جشن قصیده‌ای سرود.

طبقهٔ زیرین خواجو حال‌وهوای خاص خودش را دارد. از دیرباز اصفهانی‌های خوش‌صدا روی بند سنگی و زیر شاه‌نشین میانی آواز سنتی می‌خوانند و صدایشان زیر طاق‌ها می‌پیچد. اگر بخت یارتان باشد و رود هم جاری، آواز و زمزمهٔ آب شبی فراموش‌نشدنی برایتان می‌سازند.

غروب رنگین بر فراز پل خواجو و آب روان زاینده‌رود
پل خواجو، پل و بند دوطبقهٔ دورهٔ شاه عباس دوم با عمارت بیگلربیگی در میانه. عکس: Hamidespanani1988، CC BY-SA 4.0

پل شهرستان؛ کهن‌ترین گذرگاه زاینده‌رود

برای رسیدن به آخرین پل، بیش از سه کیلومتر دیگر به سمت شرق بروید. پل شهرستان یا پل جی، کهن‌ترین پل اصفهان بر زاینده‌رود است. پایه‌هایش را از دورهٔ ساسانی می‌دانند و در روزگار آل‌بویه و سلجوقیان بازسازی و مرمت شده است.

هر دو نام پل یادگار شهر کهن جی یا شهرستان است؛ یکی از دو شهرکی که اصفهان سده‌های نخست اسلامی از پیوستن آن‌ها شکل گرفت. این پل به احتمال زیاد قرن‌ها گذرگاه اصلی رود در این ناحیه بود و پژوهشگران آن را هم‌خانوادهٔ پل‌های کهن دزفول و شوشتر دانسته‌اند. بخش بالایی آن که مسیر عبور بوده آسیب دیده و امروز تنها پیاده می‌توان از رویش گذشت.

طاق‌های سنگین و سنگ‌فرش کهنهٔ پل شهرستان، گذر قرن‌ها را بی‌واسطه نشان می‌دهند؛ پایانی درخور برای سفری که از گذرگاه‌های صفوی آغاز شد و به روزگار پیش از اسلام رسید.

پل شهرستان و شاه‌نشینش با بازتاب در آب زاینده‌رود زیر آسمان آبی
پل شهرستان، کهن‌ترین پل اصفهان بر زاینده‌رود با پایه‌هایی از دورهٔ ساسانی. عکس: Khatereh ak، CC BY-SA 4.0

پیاده، با دوچرخه یا زیر نور شب

از مارنان تا خواجو، جمع فاصله‌های مستقیم میان پل‌ها حدود چهار کیلومتر است. کرانه‌های رود با بوستان‌ها و مسیرهای پیاده همراه است و در بخش‌هایی از حاشیهٔ زاینده‌رود مسیر دوچرخه‌سواری هم ساخته شده است. پیشنهاد ما این است که این بخش را پیاده بروید و برای رسیدن به پل شهرستان از خودرو یا تاکسی کمک بگیرید.

عصر بهترین زمان این گشت است. پل‌ها از شمال به جنوب کشیده شده‌اند؛ پس نمای غربی‌شان آخرین نور روز را می‌گیرد و پس از غروب، پل‌های تاریخی معمولاً نورپردازی می‌شوند. برای یافتن قاب‌های شبانه راهنمای عکاسی اصفهان و برای جا دادن این گشت در سفرتان بهترین زمان سفر و برنامهٔ سه‌روزه را ببینید.

وقتی رود جاری است

زاینده‌رود در سال‌های اخیر بیشتر ماه‌ها در محدودهٔ شهر خشک بوده و تنها در دوره‌هایی که آب سد برای کشاورزی رهاسازی می‌شود جریان یافته است. زمان و مدت این بازگشایی هر سال به ذخیرهٔ سد بستگی دارد؛ پس پیش از سفر خبرهای محلی را دنبال کنید.

بستر خشک هم دیدنی است، چون پایه‌ها، پلکان‌ها و بندهای سنگی که زیر آب پنهان می‌مانند آشکار می‌شوند. با این حال، پل‌ها با آب روان جلوهٔ دیگری دارند و صدای آب، قدم زدن کنارشان را کامل می‌کند.

نوشتهٔتحریریهٔ میراث فرهنگی اصفهان روایت‌ها و راهنماهای سفر برای شناخت بهتر بناها، موزه‌ها و صنایع دستی اصفهان.

نوشته‌های مرتبط

دیدگاه‌ها

نخستین کسی باشید که دربارهٔ این نوشته دیدگاهی می‌نویسد.

دیدگاه‌ها پیش از انتشار بررسی می‌شوند.