فهرست مطالب
کافی است از زایندهرود به سوی جنوب بگذرید و به جلفای نو برسید تا شهر آهنگ دیگری پیدا کند: دیوارهای بلند آجری، برجهای ناقوس، کتیبههای ارمنی بر سردر کلیساها و حیاطهای آرامی که پشت دیوارها پنهاناند. به محلهای خوش آمدید که بیش از چهار سده خانهٔ ارمنیان اصفهان بوده است.
ظاهر ساده و آجری کلیساهای جلفا فریبنده است؛ درون مهمترین آنها از ازاره تا گنبد نقش و رنگ و طلاست. این راهنما شما را در پیادهرویی نیمروزه از کلیسای وانک و موزههایش تا کلیسای بیتلحم و کوچههای اطراف میدان جلفا همراهی میکند.
از کرانهٔ ارس تا کنار زایندهرود
داستان محله از شهری کوچک و ثروتمند در کنار رود ارس آغاز میشود: جلفا، که بازرگانانش در سدهٔ شانزدهم میلادی با تجارت ابریشم نامدار شده بودند. در سال ۱۶۰۴ میلادی، در گرماگرم جنگ با عثمانی، شاه عباس یکم هنگام عقبنشینی فرمان داد مردم آن ناحیه را به درون ایران کوچ دهند و آبادیها را خالی کنند تا آذوقه و پناهی برای سپاه دشمن نماند. جلفا ویران شد و ساکنانش در سرما و باران پاییز، کوچی دشوار را آغاز کردند.
با این همه، شاه با بازرگانان جلفا مدارای بیشتری داشت: آنان سه روز مهلت یافتند تا داراییهای منقولشان را همراه بیاورند و در تابستان ۱۶۰۵ میلادی به اصفهان رسیدند. ساختن محلهای تازه را در زمینهای سلطنتی جنوب زایندهرود آغاز کردند و آن را به یاد زادگاه ویرانشده «جلفای نو» نامیدند. همان داراییها کمک کرد در چند سال خانههای بزرگ و کلیساهای بسیار ساخته شود و آزادی دینی و کلانتری که از میان خودشان برگزیده میشد، ادارهای نسبتاً مستقل به محله داد.
جلفای نو خیلی زود کانون شبکهای تجاری شد که ایران را به هند، روسیه و شهرهای اروپا پیوند میداد. در سدهٔ هفدهم میلادی، محله بیست بخش داشت که هرکدام به یکی از خاندانهای سرشناس تعلق داشت و دروازهاش شبها بسته میشد. خیابان اصلی محله هنوز به نام خواجه نظر، از نخستین کلانترهای جلفا، خوانده میشود. در دههٔ ۱۶۶۰ میلادی ۲۴ کلیسا در جلفا برپا بود و ۱۳ کلیسا هنوز پابرجاست؛ دو تا از شاخصترین آنها را در فهرست کلیساهای تاریخی اصفهان مییابید.

کلیسای وانک؛ بیرون ساده، درون غرق نقش
«وانک» در زبان ارمنی یعنی دیر و نام کامل این مجموعه، دیر آمناپرکیچ مقدس یا نجاتدهندهٔ مقدس است؛ نامی که از دیری همنام در جلفای کهن به یادگار آمده است. تازهواردان در سالهای نخست کلیسای کوچکی همینجا ساختند و بنای کنونی میان سالهای ۱۶۵۵ تا ۱۶۶۴ میلادی، در روزگار شاه عباس دوم، با کوشش اسقف داوید و کمک مردم جلفا جای آن را گرفت. وانک در فهرست موقت میراث جهانی یونسکو هم جای دارد.
گنبد آجری و بیتزیین کلیسا از بیرون بیشتر به گنبد مسجدهای اصفهان میماند تا کلیساهای ارمنستان. این سادگی را حسابشده دانستهاند: کلیساهای جلفا نمایی بیپیرایه گرفتند تا در برابر مسجدهای پرنقش شهر رقیبی به چشم نیایند و همهٔ شکوهشان را به درون آوردند. کافی است از در بگذرید تا دیوارهایی را ببینید که بالای ازارهٔ کاشی، یکسره با رنگ روغن نقاشی و با گچبری و تذهیب آراسته شدهاند.
نقاشیها را چگونه بخوانیم
دیوارنگارههای وانک کار استاد میناس، هوانس مرکوز و دیگر نقاشان ارمنی جلفاست؛ هنرمندانی که سنت ارمنی را با نقشمایههای ایرانی و شیوهٔ نقاشی اروپایی درآمیختند. پیش از آنکه غرق جزئیات شوید، این چند نقطه را پیدا کنید:
- گرداگرد گنبد، داستان آفرینش آدم و حوا نقش شده است.
- روی دیوارها صحنههایی از عهد عتیق و عهد جدید و زندگی مسیح را دنبال کنید.
- در پردهٔ بزرگ داوری واپسین، بهشت در بخش بالایی نقش شده، میکائیل با ترازویی در دست در میانه ایستاده و در بخش پایینی، دوزخیان در آتشاند.
- مجموعهای از نقاشیها شکنجههایی را که گریگور لوساوریچ، قدیس بزرگ ارمنیان، تاب آورد روایت میکند.
- ازارهٔ کاشیکاریشده را هم از قلم نیندازید؛ کاشیکاری درون کلیسا از نوآوریهای کلیساهای جلفا در معماری ارمنی است.
زیر محراب، در بخش شرقی کلیسا، آرامگاه اسقف داوید و خاچاطور گساراتسی جای دارد. گساراتسی همان پیشوای روحانی است که نخستین چاپخانهٔ ایران را در همین دیر به راه انداخت؛ او و شاگردانش دستگاه چاپ، کاغذ و مرکب را خودشان ساختند و در سال ۱۶۳۸ میلادی کتاب «زبور داوود» را چاپ کردند.
حیاط، برج ناقوس و یادمان
حیاط وانک خودش موزهای روباز است. برج ناقوس مستقل آن در سال ۱۷۰۲ میلادی ساخته شد و سنگقبرهایی با کتیبههای ارمنی در گوشهوکنار حیاط دیده میشوند. در گوشهای دیگر، یادمان قربانیان نسلکشی ارامنه در سال ۱۹۱۵ میلادی برپاست که هر سال در روزهای نزدیک به ۲۴ آوریل میزبان مراسم یادبود جامعهٔ ارمنی اصفهان است.

موزههای مجموعهٔ وانک
در همان حیاط، موزهٔ خاچاطور گساراتسی قرار دارد. نخستین اتاقهای نمایش آن در سالهای ۱۹۰۵ و ۱۹۰۶ میلادی ساخته شد و ساختمان کنونیاش در ۱۹۷۱ میلادی به پایان رسید؛ از این رو این موزه از پیشگامان موزهداری در ایران بهشمار میرود. برای دیدنش دستکم یک ساعت وقت بگذارید و سراغ اینها بروید:
- نسخههای خطی ارمنی که کهنترینشان انجیلی از سدهٔ دهم میلادی بر پوست است.
- فرمانهای پادشاهان صفوی دربارهٔ ارمنیان؛ قدیمیترین آنها را شاه طهماسب صادر کرده است.
- نخستین کتاب مقدسی که به زبان ارمنی چاپ شد (آمستردام، ۱۶۶۶ میلادی)؛ تصویرهای همین کتاب الهامبخش برخی دیوارنگارههای جلفا شد.
- حروف فلزی بازمانده از نخستین چاپخانهٔ جلفا و کتابهایی که در آن چاپ شد.
- تابلوهای نقاشان اروپایی و ارمنی، جامههای روحانیان و پوشاک سنتی ارمنیان جلفا.
- تاری ساخت یحییخان، تارساز نامدار جلفایی.
- و محبوبترین شیء موزه: تار مویی که جملهای از کتاب مقدس به زبان ارمنی بر آن نوشته شده و آن را با میکروسکوپ میبینید.
موزهٔ مردمشناسی ارمنیان جلفا هم در همین مجموعه، زندگی روزمرهٔ محله را از سدهٔ هفدهم تا سدهٔ بیستم میلادی نشان میدهد: هنرهای کاربردی و دستی، تاریخ چاپ، مدرسهها و تجارت جلفاییان. خبر خوب این است که کلیسا، هر دو موزه و یادمان با یک بلیت یکپارچه دیده میشوند.

کلیسای بیتلحم؛ بزرگترین گنبد جلفا
از وانک تا کلیسای بیتلحم فقط چند دقیقه راه است؛ کافی است خود را به میدان جلفا برسانید. این کلیسا را خواجه پطرس ولیجانیان، بازرگان سرشناس روزگار صفوی، در سالهای ۱۶۲۷ و ۱۶۲۸ میلادی به هزینهٔ خود ساخت و آرامگاه او و چند تن از خانوادهاش در حیاط کلیساست.
بیتلحم بزرگترین گنبد را در میان کلیساهای جلفا دارد؛ گنبدی دوپوسته با هشت نورگیر. نمای بیرونی کلیسا مثل دیگر کلیساهای محله ساده است، اما درون، دیوارها با ۷۲ نقاشی از زندگی مسیح در دو ردیف پوشیده شدهاند و برخی از این نقاشیها را به استاد میناس نسبت میدهند. پایین دیوارها کاشیهای لعابدار نیلی و آبی نشسته است و بر دیوار شمالی، چهرهٔ خود خواجه پطرس را هم میتوانید پیدا کنید.
کلیسای مریم مقدس، که در سال ۱۶۱۳ میلادی ساخته شد و رواقی با ستونهای سنگی حجاریشده دارد، در همسایگی بیتلحم است. یادتان باشد که بلیت و برنامهٔ بازدید بیتلحم از مجموعهٔ وانک جداست.

کوچهها و حالوهوای محله
پس از کلیساها، بیشتاب در خیابان نظر و کوچههای اطراف میدان جلفا قدم بزنید. سردر کلیساهای کوچکتر و برجهای ناقوس را لابهلای کافهها و گالریهای امروزی میبینید؛ ترکیبی که محله را هم کهن و هم زنده نشان میدهد.
اگر اهل موسیقی هستید، گنجینهٔ موسیقی ارمنیان جلفای نو در خیابان حکیم نظامی نقش ارمنیان را در موسیقی ایران روایت میکند؛ این گنجینه روزهای بازدید محدودتری دارد. برای پایان روز هم میتوانید پیاده به سوی رودخانه بروید. سیوسهپل، که در روزگار صفوی ارمنیان آیین خاجشویان را کنارش برپا میکردند، و پل مارنان هر دو کمتر از نیم ساعت پیادهروی با محله فاصله دارند. شرح این مسیر کنار آب را در سفرنامهٔ پلهای زایندهرود بخوانید.
آداب بازدید و روزهای تعطیل
وانک و بیتلحم پیش از آنکه جاذبهٔ گردشگری باشند، کلیساهایی زندهاند و جامعهٔ ارمنی اصفهان در آنها دعا و آیین برگزار میکند. چند نکتهٔ ساده بازدید شما را خوشایندتر میکند:
- آرام صحبت کنید و اگر مراسمی در جریان است، از رفتوآمد میان نیایشگران و عکاسی از آنها پرهیز کنید.
- پوشش مناسب و موقر داشته باشید.
- به نقاشیها، کاشیها و ویترینها دست نزنید و فاصله را حفظ کنید.
- دربارهٔ عکاسی به تابلوها و راهنمایی کارکنان توجه کنید و فلاش را خاموش نگه دارید.
مجموعهٔ وانک، کلیسای بیتلحم و گنجینهٔ موسیقی در روزهای تعطیل تقویم خلیفهگری ارامنهٔ اصفهان بستهاند؛ از جمله سال نو میلادی، میلاد و غسل تعمید مسیح در ۶ ژانویه، عید پاک، عروج مسیح، روز یادبود شهدای ارامنه در ۲۴ آوریل و جشن آبپاشان. چند تعطیلی رسمی دیگر، از جمله تاسوعا و عاشورا، هم در این فهرست است و در روز پیش از سال نو میلادی، میلاد مسیح و عید پاک، مجموعه از میانهٔ روز تعطیل میشود.



