فهرست مطالب
میدان نقش جهان را با یک عکس نمیشود شناخت. مستطیلی است به درازای بیش از نیم کیلومتر که شاه عباس یکم صفوی آن را قلب پایتخت تازهاش کرد و چهار بنای شاخص را گرداگردش نشاند: مسجد شاه در جنوب، سردر قیصریه در شمال، عالیقاپو در غرب و مسجد شیخ لطفالله در شرق. میان آنها حجرههای دوطبقهای ردیف شدهاند که امروز بیشتر صنایعدستی اصفهان را عرضه میکنند.
این برنامه برای روزی بیشتاب نوشته شده است: بناهای مذهبی را در ساعتهای آرام صبح ببینید، گرمای ظهر را در سایهٔ بازار بگذرانید، عصر به ایوان عالیقاپو و باغ چهلستون بروید و شب را به خود میدان بسپارید. میدان، که امروز میدان امام هم نام دارد، از ۱۳۵۸ خورشیدی در فهرست میراث جهانی یونسکو است و ورود به آن آزاد است، اما هر بنا بلیت و ساعت بازدید جداگانهای دارد.
برنامهٔ روز در یک نگاه
- صبح زود: یک دور پیاده در میدان خلوت، پیش از باز شدن بناها.
- صبح: مسجد شیخ لطفالله، سپس مسجد شاه پیش از وقفهٔ نماز ظهر.
- ظهر: سردر قیصریه، گشتی کوتاه در بازار، ناهار و استراحت.
- عصر: عالیقاپو، ایوان ستوندار و تالار موسیقی.
- پیش از غروب: کاخ و باغ چهلستون، در کمتر از نیم کیلومتری میدان.
- شب: بازگشت به میدان، نشستن کنار حوض و گشتی در حجرهها.
صبح زود؛ میدان پیش از هیاهو
پیش از باز شدن بناها، یک دور کامل میدان را پیاده بروید. طاقنماهای دوطبقه در نور ملایم صبح ریتمی آرام دارند و از هر گوشه، یکی از گنبدها یا سردرها قاب تازهای میسازد. در دو سر میدان، سردر قیصریه و سردر مسجد شاه روبهروی هم ایستادهاند و در دو ضلع دیگر، عالیقاپو و مسجد شیخ لطفالله.
به دو دروازهٔ سنگی چوگان هم دقت کنید؛ یادگار روزگاری که این پهنه زمین چوگان و اسبدوانی و رژهٔ سپاه بود و شاهان صفوی از بالکنهای عالیقاپو تماشایش میکردند. روزها بساط سوداگران در میدان پهن بود و شامگاه، درویشان و بندبازان و شعبدهبازان و خیمهشببازان جای آنها را میگرفتند.
مسجد شیخ لطفالله؛ گنبدی که با نور حرف میزند
بازدید را از ضلع شرقی شروع کنید. مسجد شیخ لطفالله در دورهٔ شاه عباس یکم، میان سالهای ۱۰۱۱ تا ۱۰۲۸ ق، ساخته شد و نامش را از شیخ لطفالله عاملی، از عالمان همان عصر، گرفته است. برخلاف بیشتر مسجدهای صفوی، نه صحن دارد و نه مناره؛ همهٔ شکوهش در یک گنبدخانه گرد آمده است.
پوستهٔ بیرونی گنبد، برخلاف گنبد آبی مسجد شاه، زمینهای نخودی دارد با نقشهای اسلیمی و گلوبوتهٔ رنگین، و با چرخش آفتاب تهرنگهای دیگری به خود میگیرد. از در که وارد شوید، دالانی نیمتاریک چند بار میپیچد؛ میدان همجهت با قبله ساخته نشده بود و معمار باید مسیر را آرامآرام به سوی قبله برمیگرداند. آنوقت ناگهان گنبدخانهای روشن پیش رویتان باز میشود.
زیر گنبد، ترنجهای کاشی در شبکهای منظم از پایین به بالا کوچکتر میشوند تا به مرکز برسند. نور از پنجرههای مشبک ساقهٔ گنبد روی کاشیهای معرق و کتیبههای علیرضا عباسی، خوشنویس دربار، میلغزد. مشهور است که اگر در آستانهٔ گنبدخانه بایستید و به مرکز گنبد چشم بدوزید، نقش طاووسی پیدا میشود که دمش همان پرتو نور است. اگر میخواهید معرق را از هفترنگ بازشناسید، راهنمای هفترنگ یا معرق را بخوانید.

مسجد شاه؛ چرخشی که به چشم نمیآید
بعد به ضلع جنوبی بروید، پیش از آنکه نزدیک ظهر بازدید گردشگری برای نماز متوقف شود. ساخت مسجد شاه، که امروز مسجد امام نام دارد، در ۱۰۲۰ ق به فرمان شاه عباس یکم آغاز شد و تزیینات و الحاقاتش در زمان جانشینان او به پایان رسید. معمارش استاد علیاکبر اصفهانی بود و علیرضا عباسی، همان خوشنویس کتیبههای شیخ لطفالله، از کتیبهنویسان این مسجد هم بود.
همان مسئلهٔ قبله اینجا هم در کار بود، اما معمار پاسخ دیگری به آن داده است: سردر رو به میدان میماند و دالان ورودی چنان نرم میچرخد که بیشتر بازدیدکنندگان درنمییابند حدود ۴۵ درجه چرخیدهاند و اکنون رو به قبله ایستادهاند. در صحن، چهار ایوان روبهروی هم نشستهاند و کاشیهای هفترنگ، با غلبهٔ رنگ آبی، بالای ازارههای مرمرین دیوارها و ایوانها را پوشاندهاند.
در گنبدخانهٔ اصلی، درست زیر مرکز گنبد، لحظهای بایستید؛ بازتاب صدا در این نقطه از ویژگیهای مشهور بناست. در صحن هم سراغ سنگ شاخص را بگیرید، سنگی که ظهر شرعی اصفهان را نشان میدهد و محاسبهاش را به شیخ بهایی نسبت میدهند. دو مدرسهٔ سلیمانیه و ناصری در دو گوشهٔ جنوبی مسجد جای گرفتهاند. ممکن است بخشی از ایوانها برای مرمت کاشیها زیر داربست باشد.

ظهر؛ سردر قیصریه و سایهٔ بازار
وقتی آفتاب ظهر تند میشود، به ضلع شمالی و زیر طاق سردر قیصریه پناه ببرید. این سردر صفوی ورودی اصلی بازار قیصریه و بازار بزرگ اصفهان است. روزگاری سه طبقه داشت و از نقارهخانهٔ طبقهٔ سوم، که امروز برجا نمانده، هنگام طلوع و غروب آفتاب نوای نقاره برمیخاست.
سرتان را بالا بگیرید: در دو سوی طاق سردر، نقش کاشیکاریشدهٔ برج قوس دیده میشود؛ کمانداری که نیمهٔ پایین تنش به ببر میماند و دمی اژدهاگون دارد. گفتهاند این نقش نشان آن است که بنیاد اصفهان در برج قوس نهاده شده است. بر دیوارهای سردر هم نقاشیهایی منسوب به رضا عباسی برجا مانده، از جمله صحنهٔ نبرد شاه عباس با ازبکان و صحنهای از شکار.
پشت سردر، بازار قیصریه آغاز میشود؛ بخشی که شاه عباس یکم ساخت تا میدان تازه را به میدان کهنهٔ شهر پیوند دهد. در عصر صفوی پارچههای گرانبها در این راسته دادوستد میشد و امروز بیشتر حجرههایش صنایعدستی و سوغات میفروشند. ناهار و استراحت نیمروز را همین حوالی بگذرانید و به گشتی کوتاه بسنده کنید؛ اگر روز دیگری وقت دارید، مسیر پیادهروی بازار از قیصریه تا مسجد جامع را دنبال کنید.

عصر؛ از پلههای عالیقاپو تا تالار موسیقی
عصر نوبت ضلع غربی است. عالیقاپو در اصل سردر ورودی دولتخانهٔ صفوی بود؛ در زمان شاه عباس یکم بهتدریج طبقههایی بر آن افزودند و ایوان ستوندارش در دورهٔ شاه عباس دوم ساخته شد. بنایی ششطبقه با بلندی حدود ۴۸ متر که پلههای مارپیچ و تنگش نفس را کمی بند میآورد.
روی ایوان، میان هجده ستون چوبی و زیر سقف چوبی، میدان مثل نقشهای زیر پایتان پهن میشود و مسجد شیخ لطفالله درست روبهرویتان است. در تالارها و اتاقهای کاخ، نقاشیهای دیواری گل و پرنده و جانور را ببینید که به رضا عباسی و شاگردانش نسبت داده میشود.
بالاترین طبقه همان «تالار موسیقی» است. دیوارها و سقف با گچبریهایی پوشیده شده که طاقچههایش شکل کوزه و جام و ظرف دارند. میگویند این حفرهها افزون بر زیبایی، صدای ساز و آواز را هم خوشتر میکردند. عالیقاپو هم بخشی از مجموعهٔ ثبت جهانی میدان است؛ پیش از رفتن از باز بودنش مطمئن شوید.

پیش از غروب؛ چهلستون در همسایگی میدان
از عالیقاپو تا کاخ و باغ چهلستون در خط مستقیم کمتر از نیم کیلومتر راه است. این کوشک هم از بناهای دولتخانهٔ صفوی است: ساختش در دورهٔ شاه عباس یکم آغاز شد و شاه عباس دوم با افزودن تالار آینه، تالار بیستستون، ایوانها و حوض بزرگ، آن را کامل کرد.
نام چهلستون را به بیست ستون چوبی ایوان نسبت میدهند که با تصویرشان در آب حوض، چهل ستون به چشم میآیند. در تالار اصلی، نقاشیهای دیواری بزرگی از رویدادهای تاریخی و مجلسهای درباری صفوی مانده است؛ از جمله پذیرایی شاه تهماسب از همایون، پادشاه گورکانی هند. باغ چهلستون از ۱۳۹۰ خورشیدی، همراه با ۸ باغ دیگر ایران، با عنوان «باغ ایرانی» در فهرست میراث جهانی است.
برخی بناهای دولتخانهٔ صفوی ممکن است برای مرمت بسته باشند؛ پیش از راه افتادن، وضعیت بازدید چهلستون را بپرسید. اگر باز بود، آرام در باغ قدم بزنید تا هوا خنک شود و بعد به میدان برگردید.

شب؛ میدانی که مال مردم است
با فرونشستن گرما، میدان جان دیگری میگیرد. خانوادهها روی چمنها سفره پهن میکنند، فوارههای حوض صدای آب را به گفتوگوها میآمیزند و با روشن شدن چراغها، گنبدها و سردرها در تاریکی آسمان جلوهای تازه پیدا میکنند. شاید همین ساعتهاست که لقب «نصف جهان» را برای اصفهان باورپذیر میکند.
سر شب، تا حجرهها هنوز باز است، فرصت خوبی برای گشتن در دکانهای دور میدان هم هست. پیش از خرید چند حجره را ببینید و از فروشنده دربارهٔ شیوهٔ ساخت هر کار بپرسید؛ گفتوگو دربارهٔ قلمزنی یا خاتم، خودش بخشی از تجربهٔ میدان است. اگر سفرتان سهروزه است، این روز را در برنامهٔ سهروزهٔ سفر به اصفهان هم جا دادهایم.



