رفتن به محتوای اصلی

حمام‌های تاریخی اصفهان؛ از سربینه تا افسانهٔ شمع شیخ بهایی

حمام در اصفهان قدیم فقط جای شست‌وشو نبود؛ پاتوق گفت‌وگو، خبر و آسودگی هم بود. با فضاهای حمام ایرانی آشنا شوید، از حمام علی‌قلی‌آقا که امروز موزه است دیدن کنید و روایت مشهور شمع حمام شیخ بهایی را بشنوید.

میراث فرهنگی تحریریهٔ میراث فرهنگی اصفهان۱۹ مرداد ۱۴۰۵۶ دقیقه مطالعه
فهرست مطالب
  1. حمام در زندگی روزمره
  2. سفر از سربینه تا خزینه
  3. حمام علی‌قلی‌آقا؛ موزه‌ای در دل محله
  4. حمام شیخ بهایی و افسانهٔ شمع
  5. بازدید از حمام‌های تاریخی

پیش از سپیده‌دم، صدای بوق حمام در محله می‌پیچید و خبر می‌داد که آب گرم است. کمی بعد سربینه از گفت‌وگو پر می‌شد، بخار از گرم‌خانه بیرون می‌زد و نوری که از نورگیرهای سقف می‌تابید، روی سنگ‌های خیس می‌لغزید.

ژان شاردن، جهانگرد فرانسوی که در سدهٔ هفدهم میلادی سال‌ها در اصفهان زیست، ۲۷۳ حمام عمومی در این شهر برشمرده است. بسیاری از آن‌ها از میان رفته‌اند، اما دو حمام صفوی در فهرست حمام‌های تاریخی راهنمای ما داستان آن روزگار را زنده نگه می‌دارند: حمام علی‌قلی‌آقا که به موزه بدل شده و حمام شیخ بهایی که افسانه‌اش از خودش مشهورتر است.

حمام در زندگی روزمره

رفتن به حمام برای طهارت و غسل، برای تندرستی و برای آسودگی بود، اما حمام پاتوقی اجتماعی هم به‌شمار می‌رفت؛ جایی برای گفت‌وگو و شنیدن خبرها. اهمیتش آن‌قدر بود که قابوس‌نامه فصلی را به آداب گرمابه رفتن اختصاص داده است.

در حمام هرکس کاری داشت: حمامی گرداننده بود، دلاک کیسه می‌کشید، مشت‌ومال می‌داد و حنا می‌بست، سلمانی موی سر و ریش را اصلاح می‌کرد و تون‌تاب آتش گلخن را روشن نگاه می‌داشت. زنان و مردان یا حمام‌های جداگانه داشتند یا در ساعت‌های متفاوت به حمام می‌رفتند. بسیاری از حمام‌ها هم در کنار بازار، کاروانسرا یا مدرسه ساخته می‌شدند و گاه درآمدشان خرج موقوفه‌ای مانند مدرسه یا امامزاده می‌شد.

سفر از سربینه تا خزینه

حمام‌ها معمولاً پایین‌تر از سطح زمین ساخته می‌شدند تا گرما هدر نرود. فضاهایشان را مثل مسیری از سرد به گرم بخوانید؛ هرچه جلوتر می‌روید، هوا گرم‌تر و مرطوب‌تر می‌شود:

  • سربینه: رخت‌کن و جای استراحت؛ بلندترین و پرنقش‌ترین فضای حمام با سکوهایی گرداگرد و حوضی در میانه. مشتری لباس درمی‌آورد، لنگ می‌بندد، چای می‌نوشد و خبرهای روز را می‌شنود.
  • میان‌در: گذرگاهی با چند پیچ‌وخم میان سربینه و گرم‌خانه که هم جلوی دید مستقیم را می‌گیرد و هم گرما را نگه می‌دارد.
  • گرم‌خانه: فضای گرم و پربخار حمام برای شست‌وشو، کیسه‌کشی و مشت‌ومال، با کفی سنگی که کانال‌های زیرش، موسوم به گربه‌رو، گرمش می‌کردند.
  • خزینه: آبگیر بزرگ آب گرم که داغ‌ترین آب حمام را در خود داشت و برای غسل چند بار در آن فرو می‌رفتند.
  • چال‌حوض: حوض بزرگ آب سرد که در برخی حمام‌ها به استخری بزرگ می‌مانست.
  • گلخن یا تون: آتشدان حمام که دیگ زیر خزینه را گرم می‌کرد و سوختش از خار و بوته، برگ خشک و فضولات دامی بود.

در سدهٔ بیستم میلادی، خزینه‌ها به دلایل بهداشتی کنار گذاشته شدند و دوش جایشان را گرفت؛ سرنوشتی که به حمام علی‌قلی‌آقا هم رسید.

گرم‌خانه و خزینهٔ کاشی‌کاری‌شدهٔ حمام علی‌قلی‌آقا در قاب عمودی
گرم‌خانه و خزینهٔ کاشی‌کاری‌شدهٔ حمام علی‌قلی‌آقا. عکس: Madkamli، CC BY-SA 4.0

حمام علی‌قلی‌آقا؛ موزه‌ای در دل محله

حمام علی‌قلی‌آقا در سال ۱۱۲۵ ق در محلهٔ بیدآباد به همت علی‌قلی‌آقا، از درباریان شاه سلیمان و شاه سلطان حسین صفوی، ساخته شد. این حمام بخشی از مجموعه‌ای است که او بانی‌اش بود و مسجد، بازار و چهارسویی به همین نام هم دارد. بنا از دو حمام بزرگ و کوچک، هرکدام با سربینه و گرم‌خانهٔ خود، و فضایی به نام چال‌حوض تشکیل شده است.

سربینهٔ حمام بزرگ هشت‌ضلعی منتظم است. هشت ستون سنگی گنبد میانی را بر دوش دارند؛ سکوهای گرداگرد جای نشستن بود و بخش میانی راه عبور. حوضی گرد با سنگابی در وسط و نورگیری در دل سقف، چشم را به مرکز فضا می‌کشد. سقف‌ها با رسمی‌بندی پوشیده شده‌اند و نورگیرها در ساعت‌های مختلف روز روی آن‌ها سایه‌روشن می‌سازند.

بینه و حوض حمام علی‌قلی‌آقا با تندیس‌های مردم قدیم
سربینهٔ حمام علی‌قلی‌آقا با حوض میانی و پیکره‌هایی که آداب حمام قدیم را نشان می‌دهند. عکس: Madkamli، CC BY-SA 4.0

در گرم‌خانه، هشت ستون فضا را به سه بخش تقسیم کرده‌اند و با گذشتن از چند پله و دریچه‌ای کوچک به خزینه می‌رسید؛ کنار خزینه هم خلوت‌هایی برای شست‌وشوی جداگانه ساخته‌اند. چال‌حوض، آبگیری بزرگ و گود در میان ستون‌هاست که در تابستان برای شنا به کار می‌رفت. در یک سرش سکویی برای پرش در آب ساخته بودند و در سر دیگر، جایگاهی برای تماشاگران. در ازارهٔ کاشی برجستهٔ همین فضا، تصویر مردی هست که اهالی او را علی‌قلی‌آقا می‌دانند.

ازارهٔ سربینه‌ها و میان‌درها کاشی هفت‌رنگ دارد و در حمام بزرگ، کتیبه‌ای کاشی‌کاری با نقش شکارگاه دیده می‌شود. تزئینات حمام لایه‌هایی از دوره‌های گوناگون را در خود دارد؛ از کاشی‌کاری صفوی تا نقاشی‌های دوره‌های بعد. آب حمام را هم از چاهی در گاورو بیرون می‌کشیدند؛ جایی که گاو برای بالا آوردن آب از چاه در آن رفت‌وآمد می‌کرد و آب از آنجا به مخزن حمام می‌رفت.

نقاشی‌های سقف حمام علی‌قلی‌آقا
نقاشی‌های سقف حمام علی‌قلی‌آقا، که لایه‌هایی از هنر دوره‌های گوناگون را نشان می‌دهند. عکس: Madkamli، CC BY-SA 4.0

از حمام تا موزه

این حمام تا دههٔ هفتاد خورشیدی هنوز کار می‌کرد. در تعمیرهای دوران معاصر، گرم‌خانه‌هایش دوش‌دار شده بود و نقاشی‌ها و گچ‌بری‌هایش زیر لایه‌های گچ و سیمان پنهان مانده بود؛ مرمتگران این لایه‌ها را برداشتند تا تزئینات کهن دوباره دیده شوند.

حمام پس از مرمت به موزهٔ مردم‌شناسی بدل شد که زیر نظر شهرداری اصفهان اداره می‌شود. پیکره‌هایی با لباس‌های قدیمی در بخش‌های مختلف آن ایستاده‌اند و کارکرد هر فضا را به بازدیدکننده نشان می‌دهند.

حمام کمی از مسیرهای اصلی گردشگری دور است، اما همسایگی‌اش خالی از دیدنی نیست: مسجد سید حدود نیم کیلومتر آن‌طرف‌تر است و خانهٔ شیخ‌الاسلام هم در همین فاصله قرار دارد. برای آشنایی با این خانه و خانه‌های دیگر شهر، راهنمای خانه‌های تاریخی اصفهان را بخوانید.

حمام شیخ بهایی و افسانهٔ شمع

در بازار کهنه، میان مسجد جامع عتیق و هارونیه، گرمابه‌ای هست که نامش با شیخ بهایی، دانشمند نامدار دورهٔ صفوی، گره خورده است. این حمام را ساختهٔ سال ۱۰۲۵ ق، در روزگار شاه عباس یکم، می‌دانند و طراحی‌اش را به شیخ بهایی نسبت می‌دهند. این گرمابه از معدود حمام‌های دوقلوی اصفهان بود که زنان و مردان می‌توانستند هم‌زمان از آن استفاده کنند.

روایت مشهور می‌گوید آب خزینهٔ این حمام را فقط شعلهٔ یک شمع گرم می‌کرد؛ شمعی که همیشه روشن بود و کسی راز سوختش را نمی‌دانست. در دنبالهٔ قصه آمده که روزی کسانی برای کشف این راز بخشی از بنا را کاویدند، شعله خاموش شد و دیگر هرگز روشن نشد.

برای این قصه توضیح‌هایی هم آورده‌اند؛ از گازی که از فاضلاب و از راه لوله‌های سفالی زیرزمینی به مشعل خزینه می‌رسید، تا سوخت روغنی عصارخانه‌ای در همسایگی حمام. در مرمت خانه‌ای در کنار حمام، تنبوشه‌های سفالی و چاه‌هایی هم پیدا شده است، اما هیچ‌یک از این نظریه‌ها قطعی نشده و راز شمع هنوز در حد روایت مانده است.

این بنا در سال ۱۳۹۷ از مالکانش خریداری شد تا مرمت اساسی شود و فضای داخلی‌اش به روی بازدیدکنندگان باز نیست. پس آن را از بیرون ببینید؛ بهترین فرصت، پیاده‌روی در بازار بزرگ تا مسجد جامع است که از همین محله می‌گذرد. منار سلجوقی علی هم در چند صد متری آن برافراشته است.

سردر حمام شیخ بهایی با کتیبهٔ کاشی
حمام شیخ بهایی در بازار کهنهٔ اصفهان، گرمابه‌ای صفوی که افسانهٔ شمعش زبانزد است. عکس: Mrezazadehkhadem، CC BY-SA 4.0

بازدید از حمام‌های تاریخی

  • در حمام علی‌قلی‌آقا سقف‌ها را از یاد نبرید؛ رسمی‌بندی‌ها و نورگیرها از زیباترین بخش‌های بناست.
  • مسیر را از سرد به گرم دنبال کنید: سربینه، میان‌در، گرم‌خانه و خزینه؛ حمام را این‌طور بهتر می‌فهمید.
  • مراقب پله‌ها، لبهٔ حوض‌ها و کف‌های سنگی باشید و به کاشی‌ها و نقاشی‌ها دست نزنید.
نوشتهٔتحریریهٔ میراث فرهنگی اصفهان روایت‌ها و راهنماهای سفر برای شناخت بهتر بناها، موزه‌ها و صنایع دستی اصفهان.

نوشته‌های مرتبط

دیدگاه‌ها

نخستین کسی باشید که دربارهٔ این نوشته دیدگاهی می‌نویسد.

دیدگاه‌ها پیش از انتشار بررسی می‌شوند.