فهرست مطالب
بازار بزرگ اصفهان فقط جای خرید نیست؛ خیابانی سرپوشیده است که دو میدان و دو روزگار را به هم میدوزد. پیش از آنکه شاه عباس یکم میدان نقش جهان را بسازد، دل شهر و بازارش گرد میدان کهنه، کنار مسجد جامع، میتپید. از آغاز سدهٔ یازدهم هجری، بازار تازهٔ شاهی دادوستد را به سوی میدان نو کشید و دو قطب شهر را با رشتهای از طاق و گنبد پیوند داد.
این مسیر همان پیوند را رو به گذشته پیاده طی میکند: از سردر صفوی قیصریه آغاز میشود و به مسجد جامعی میرسد که نخستین بنایش در سدهٔ دوم هجری ساخته شد. فاصلهٔ سردر تا مسجد جامع در خط مستقیم حدود ۱٫۳ کیلومتر است، اما پیچوخم راستهها و درنگ در ایستگاهها نیمی از روز را میگیرد. جهت کلی راه شمالشرقی است.
مسیر در یک نگاه
- سردر و بازار قیصریه در ضلع شمالی میدان نقش جهان؛ آغاز راه.
- مسجد حکیم در انتهای بازار رنگرزان؛ حدود ۴۰۰ متر از سردر.
- میدان عتیق با مسجد و منار علی و امامزاده هارون ولایت؛ حدود ۸۰۰ متر از مسجد حکیم.
- کوچهٔ حمام شیخ بهایی در بازار کهنه؛ حدود ۳۰۰ متر از هارون ولایت.
- مسجد جامع عتیق؛ حدود ۲۰۰ متر از حمام.
فاصلهها تقریبی و در خط مستقیماند و راه واقعی بلندتر است. بازار کوچههای فرعی فراوان دارد؛ مسیر را روی نقشهٔ بناهای تاریخی دنبال کنید و هر جا تردید داشتید، از کسبه راه را بپرسید.
زبان بازار؛ راسته، سرا، تیمچه و چهارسو
بازار اصفهان از چند گونه فضا ساخته شده و شناختن نامشان راه رفتن در آن را لذتبخشتر میکند. بازار جای سکونت نیست؛ هر بخشش به کار و دادوستد، یا به عبادت و درس، اختصاص دارد.
- راسته: گذر سرپوشیدهای که دو سویش دکانها ردیف شدهاند. خود بازار قیصریه، و بازار رنگرزان که به مسجد حکیم میرسد، از همین راستههایند.
- سرا: بنایی با حیاط میانی و حجرههایی گرداگرد آن که در گذشته کاروانسرا بود؛ بسیاری از سراها امروز انبار، دفتر یا کارگاهاند. کاروانسرای شاه، از سراهای صفوی ثبتشده در فهرست آثار ملی، نمونهای از آن در نخستین بخش راه است.
- تیمچه: گونهٔ کوچکتر سرا، معمولاً تالاری سرپوشیده با حجرههایی دورتادور. تیمچهٔ ملک، یادگار دورهٔ قاجار در بازار دروازه اشرف و نه چندان دور از سردر قیصریه، نمونهای ثبتشده از آن است.
- چهارسو: جایی که دو راسته یکدیگر را قطع میکنند و گنبدی بلندتر، با روزنههایی برای نور و هوا، بر آن نشسته است. چهارسوی ضرابخانه، کمی بالاتر از سردر قیصریه، سر راه ضرابخانه و کاروانسرای شاه ساخته شده است.
بخشهای بازار بیشتر به نام صنفها خوانده میشوند، مانند بازار زرگرها و بازار قنادها؛ یادگار زمانی که هر حرفه راستهٔ خودش را داشت. هنوز هم کالاهای گرانبها بیشتر نزدیک ورودیها و گذرهای پررفتوآمد عرضه میشوند.

ایستگاه یکم؛ سردر و بازار قیصریه
راه را زیر سردر قیصریه شروع کنید. پیش از ورود، نگاهی به نقش کاشیکاریشدهٔ برج قوس در دو سوی طاق سردر و نقاشیهای منسوب به رضا عباسی بیندازید؛ جزئیات آنها را در برنامهٔ یک روز در میدان نقش جهان آوردهایم.
پشت سردر، بازار قیصریه آغاز میشود که در دهههای نخست سدهٔ یازدهم هجری ساخته شد. قیصریه در عصر صفوی پرمایهترین راستهٔ شهر بود و بازرگانانش پارچههای گرانبها میفروختند. امروز بیشتر حجرههایش صنایعدستی و سوغات عرضه میکنند. بازار چیتسازها، که نامش یادگار صنف سازندگان پارچهٔ چیت است، همراه قیصریه در فهرست آثار ملی ثبت شده است.
در همین نزدیکی، اگر درش باز بود، عصارخانهٔ شاهی را ببینید؛ روغنکشیای که در ۱۰۲۱ ق به فرمان شاه عباس یکم برای تأمین روغن دربار ساخته شد و شترها سنگهای آسیابش را میچرخاندند. این کارگاه قدیمی امروز به موزه تبدیل شده است. کمی آنسوتر، در چهارسوی ضرابخانه، به یاد بیاورید که تا سدهٔ سیزدهم هجری در این محله با دست سکه میزدند.

ایستگاه دوم؛ مسجد حکیم در انتهای بازار رنگرزان
از حوالی قیصریه، بازار رنگرزان شما را به مسجد حکیم میرساند. این مسجد چهارایوانی میان سالهای ۱۰۶۷ تا ۱۰۷۳ ق، در دورهٔ شاه عباس دوم، به هزینهٔ حکیم داوود ساخته شد؛ طبیبی که پیشتر در دربار صفوی خدمت میکرد. روایت است که او پس از رانده شدن از دربار به هند رفت، در آنجا به ثروت و مقام رسید و هزینهٔ ساخت مسجد را از همانجا به اصفهان فرستاد.
مسجد حکیم بر ویرانههای مسجد جامع جورجیر بنا شده است؛ مسجدی از دورهٔ آل بویه در سدهٔ چهارم هجری که ساختش را به صاحب بن عباد نسبت میدهند و آن را جامع رنگرزان هم میخواندند. سردر جورجیر، با آجرکاری ریزنقش و کتیبههای کوفی، در شمالغربی مسجد برجا مانده و در دههٔ ۱۳۳۰ خورشیدی از زیر لایهای ضخیم از کاهگل بیرون آمده است.
برخی پژوهشگران زیبایی این مسجد را همپای مسجد شاه دانستهاند. مسجد حکیم فعال است و ساعت بازدید گردشگری برایش اعلام نشده؛ اگر درهایش باز بود، آرام و بیمزاحمت برای نمازگزاران گشت بزنید.

زیر طاقها؛ از مسجد حکیم تا میدان کهنه
بلندترین بخش راه همینجاست: حدود ۸۰۰ متر در خط مستقیم تا میدان عتیق. به راستههای اصلی برگردید و رو به شرق و شمالشرق پیش بروید. زیر طاقها، ستونهای نوری که از روزنههای سقف فرو میریزد ریتم راه را میسازد و باربرها کالاها را از خیابان تا حجرهها و کارگاهها میرسانند.
هر جا بر فراز راسته گنبدی بلندتر دیدید، به چهارسو یا ورودی مسجد و مدرسهای رسیدهاید. بازار اصفهان چند مدرسهٔ تاریخی در دل خود دارد که حیاطشان اغلب با درخت و حوض آراسته است؛ اگر دری باز بود و اجازه گرفتید، چند دقیقه در سکوتشان بنشینید. در گذشته، روزهای جشن راستهها را چراغانی میکردند و بازار دریایی از نور میشد.
ایستگاه سوم؛ میدان عتیق، مسجد علی و هارون ولایت
راستهها سرانجام به میدان عتیق باز میشوند که امروز میدان امام علی نام دارد. پیش از ساخت نقش جهان، این میدان کانون شهر و در روزگار سلجوقی مرکز سیاسی اصفهان بود و در دوران معاصر، با طرحی تازه، دوباره به مسجد جامع پیوند خورده است.
منار آجری بلند مسجد علی از دورهٔ سلجوقی و حدود سالهای ۵۱۵ تا ۵۲۵ ق برجا مانده است. خود مسجد در عهد شاه اسماعیل یکم صفوی بر جای مسجدی کهنتر نوسازی شد و کتیبهٔ کاشی سردرش تاریخ ۹۲۹ ق را دارد. بنای پیشین را به سلطان سنجر سلجوقی نسبت میدهند و روایت است که او مسجد را برای دلجویی از پدر و مادر کودکی به نام علی ساخت که در شکار ناخواسته به دست او کشته شده بود.
روبهروی مسجد، امامزاده هارون ولایت با گنبد کاشیپوشش ایستاده است؛ بنایی که هستهٔ اصلیاش در ۱۵۱۳ میلادی، باز در عهد همین شاه، ساخته شد و صحن و ایوانهایش بعدتر افزوده شد. هر دو بنا محل عبادت و زیارتاند و ساعت بازدید گردشگری برایشان اعلام نشده است؛ با پوشش مناسب و آرام وارد شوید.

ایستگاه چهارم؛ کوچهٔ حمام شیخ بهایی
حدود ۳۰۰ متر آنسوتر از هارون ولایت، در راه مسجد جامع و در دل بازار کهنه، کوچهٔ حمام شیخ بهایی است. گفته میشود این گرمابه در ۱۰۲۵ ق، در دورهٔ شاه عباس یکم، ساخته شده و طراحیاش را به شیخ بهایی نسبت میدهند. از معدود حمامهای دوقلوی اصفهان بود که زنان و مردان همزمان از آن استفاده میکردند.
مشهورترین روایت دربارهٔ این حمام آن است که آب خزینهاش را تنها یک شمع گرم میکرد. فضای درونی حمام به روی بازدید عمومی باز نیست؛ بنا در ۱۳۹۷ خورشیدی از مالکانش خریداری شد تا مرمت اساسی شود. پس به تماشای کوچه و حالوهوای بازار کهنه بسنده کنید و داستان گرمابههای شهر را در راهنمای حمامهای تاریخی اصفهان بخوانید.

پایان راه؛ مسجد جامع عتیق
از کوچهٔ حمام که حدود ۲۰۰ متر دیگر پیش بروید، بازار به ضلع جنوبغربی مسجد جامع عتیق میرسد؛ مسجدی که آن را کهنترین مسجد جمعهٔ ایران میدانند و نخستین بنایش در ۱۵۶ ق ساخته شد. در دورهٔ سلجوقی، با ساخت دو گنبد نظامالملک و تاجالملک و چهار ایوان گرداگرد صحن، الگوی مسجد چهارایوانی ایرانی در این مسجد شکل گرفت و دورههای بعد، از محراب ایلخانی تا الحاقات صفوی و قاجار، لایههای تازهای به آن افزودند.
مسجد جامع از ۲۰۱۲ میلادی در فهرست میراث جهانی یونسکو است، بلیت و ساعت بازدید جداگانهای دارد و برای دیدن درستش دستکم یک ساعت وقت لازم است. برای خواندن لایههای تاریخیاش، راهنمای هزار سال معماری در مسجد جامع اصفهان را همراه داشته باشید.




