فهرست مطالب
در بسیاری از بناهای تاریخی، یک دوره و یک سلیقه حرف اول را میزند. مسجد جامع عتیق اصفهان اما کتابی است که در نزدیک به دوازده سده، فرمانروایان و معماران پیاپی برگی به آن افزودهاند: از بنیاد روزگار عباسی تا گنبدهای سلجوقی، محراب ایلخانی و کاشیهای صفوی.
این مسجد را کهنترین مسجد جامع ایران میدانند و در سال ۱۳۹۱ خورشیدی در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شد. در این راهنما میکوشیم نشان دهیم این لایهها را چگونه میتوان روی دیوارها خواند و در چه مسیری از میان صحن و شبستانها گذشت.
آغاز کار؛ مسجدی که شهر گرداگردش بالید
نخستین مسجد در سدهٔ دوم هجری و در روزگار عباسیان در یهودیه ساخته شد؛ یکی از دو شهرکی که اصفهان سدههای نخست اسلامی از پیوستن آنها پدید آمد. کاوشهای باستانشناسان ایتالیایی در دهههای ۱۳۴۰ و ۱۳۵۰ خورشیدی نشان داد که زیر مسجد، نشانههایی از بناهای پیش از اسلام هم وجود دارد.
در سدهٔ سوم هجری، در روزگار معتصم عباسی، مسجدی بزرگتر با جهت قبلهٔ اصلاحشده جای بنای نخست را گرفت: شبستانی ستوندار با سقف چوبی تخت و صحنی در میانه. در دورهٔ آلبویه ردیفی از ستونهای آجری با آجرچینی هندسی به نمای صحن افزوده شد و بازار و محلههای کهن اصفهان هم کمکم گرد همین مسجد شکل گرفتند.
دگرگونی سلجوقی؛ دو گنبد و چهار ایوان
وقتی اصفهان پایتخت سلجوقیان شد، مسجد بزرگترین دگرگونی تاریخش را از سر گذراند. در روزگار ملکشاه، خواجه نظامالملک، وزیر نامدار او، در ضلع جنوبی و بر فراز محراب گنبدخانهای آجری ساخت. برای جا دادن این بنا بیستوچهار ستون شبستان کهن را برداشتند و پایههای ستبر گنبدخانه هنوز از بلندپروازی معماران آن روزگار حکایت میکند.
در سال ۴۸۱ ق، تاجالملک، رقیب سیاسی نظامالملک، گنبدخانهٔ دیگری در شمال و بیرون از محدودهٔ آن روز مسجد برپا کرد که «گنبد خاکی» هم خوانده میشود. این گنبدخانهٔ کوچکتر، با شبکهٔ طاقها و نقش پنجضلعیهای درهمتنیده در گنبد، از ظریفترین آثار آجری معماری ایران به شمار میرود؛ هرچند کاربرد اصلیاش هنوز میان پژوهشگران محل بحث است.
گام بزرگ بعدی در اوایل سدهٔ ششم هجری برداشته شد؛ احتمالاً پس از آتشسوزی سال ۵۱۵ ق که بخشهایی از مسجد و کتابخانهٔ نامدارش را از میان برد. معماران بهجای ستونهای گرداگرد صحن، در میانهٔ هر ضلع ایوانی بلند ساختند و مسجد چهارایوانی پدید آمد؛ الگویی که پس از آن در مسجدسازی ایران فراگیر شد.
یونسکو هنگام ثبت جهانی، همین نقش الگو را برجسته کرد: مسجدی که طرح چهارایوانی کاخهای ساسانی را به معماری مذهبی اسلامی آورد و در گنبدسازی راهی تازه گشود. ایوانها نامهای شنیدنی هم دارند: ایوان جنوبی «صفهٔ صاحب»، غربی «صفهٔ استاد»، شرقی «ایوان شاگرد» و شمالی «ایوان درویش». روایت است که استادی ایوان غربی را ساخت و شاگردش ایوان روبهرو را.

لایههای بعدی؛ از اولجایتو تا صفویان
محراب اولجایتو
در دورهٔ ایلخانی، در شمال ایوان غربی شبستانی ساخته شد که محراب گچبریاش از شاهکارهای هنر آن روزگار است. این محراب به تاریخ ۷۱۰ ق و به سفارش سعدالدین محمد ساوجی، وزیر اولجایتو، ساخته شد. کتیبههای برجستهٔ ثلث بر زمینهای از پیچکها و گلها چنان ظریف تراش خوردهاند که گچ به توری سفید میماند و نام دوازده امام هم در آن آمده است. در همین دوره غرفههای گرداگرد صحن هم دوطبقه شد.
مدرسهٔ مظفری و بیتالشتای تیموری
در سدهٔ هشتم، آل مظفر در ضلع شرقی مسجد مدرسهای کوچک ساختند که به «صفهٔ عمر» هم شهرت دارد و محراب کاشیکاریشدهاش تاریخ ۷۷۸ ق دارد. در سدهٔ بعد، در سال ۸۵۱ ق و در روزگار سلطان محمد، نوهٔ شاهرخ تیموری، در ضلع غربی شبستانی زمستانی ساخته شد که «بیتالشتا» نام گرفت.
بیتالشتا با ستونهای ستبر و طاقهای پهن و کوتاه، جایی برای نماز در سرمای زمستان بود. نور از قطعههای سنگ مرمر نیمهشفاف در طاقها به درون میتابد و فضا را روشنایی نرمی میبخشد. کتیبهٔ ثلث سردر این شبستان، بر زمینهای لاجوردی، نام سلطان محمد را با تاریخ ۸۵۱ ق بر خود دارد.
رنگ کاشیها؛ از اوزون حسن تا صفویان
بخش بزرگی از رنگی که امروز در صحن میبینید، یادگار سدههای نهم تا دوازدهم هجری است. کاشیکاری نمای ایوان جنوبی با کتیبهای به تاریخ ۸۸۰ ق به روزگار اوزون حسن آققویونلو برمیگردد و شاهان صفوی، از شاه طهماسب یکم تا شاه سلطان حسین، ایوانها را با کاشی و کتیبه آراستند. فرمانهایی از شاه اسماعیل یکم و شاه طهماسب هم بر دیوارهای مسجد نصب شده است.
اگر میخواهید شیوههای کاشیکاری را روی همین دیوارها از هم تشخیص دهید، راهنمای هفترنگ یا معرق را پیش از بازدید بخوانید.
لایهها را چگونه بخوانیم
- آجر بیپوشش: جایی که نقشها از چیدن خود آجر پدید آمدهاند، به احتمال زیاد با کار سلجوقی یا بازسازیهای نزدیک به آن روبهرو هستید.
- گچبری برجسته: درخشانترین نمونهاش محراب اولجایتو و نشانهٔ دورهٔ ایلخانی است.
- کاشیهای رنگارنگ: بیشترشان افزودههای تیموری، آققویونلو و صفویاند که بر آجر سلجوقی نشستند.
- کتیبههای تاریخدار: تاریخها را روی سردرها و ایوانها بجویید. کهنترین تاریخ کتیبههای مسجد، ۴۸۱ ق، در گنبد تاجالملک است و کتیبهای کوفی بر سردر شمالشرقی از بازسازی پس از آتشسوزی ۵۱۵ ق خبر میدهد.
- ترمیمهای تازه: حتی بخشی که در بمباران سالهای جنگ ایران و عراق ویران شد و با آجر و شیوههای سنتی دوباره ساخته شد، امروز لایهای از داستان مسجد است.

مسیر پیشنهادی بازدید
برای دیدن مهمترین لایهها دستکم یک ساعت و نیم وقت بگذارید و این ترتیب را امتحان کنید:
- میانهٔ صحن: کنار حوض میانی و بنای کوچک صفوی روی آن بایستید و چهار ایوان را یکییکی با هم مقایسه کنید.
- ایوان جنوبی و گنبد نظامالملک: از زیر مقرنسهای صفهٔ صاحب بگذرید و به گنبدخانهٔ آجری پشت آن بروید.
- ضلع غربی: پس از دیدن صفهٔ استاد، در شمال آن به شبستان اولجایتو و محراب گچبریاش بروید و بیتالشتا را در همان نزدیکی پیدا کنید.
- ضلع شمالی: از ایوان درویش و شبستانهای پرطاق پشت آن بگذرید تا به گنبد تاجالملک برسید.
- ضلع شرقی: ایوان شاگرد و مدرسهٔ مظفری را پایانبخش مسیر کنید.
همهٔ بخشها همیشه به روی بازدیدکنندگان باز نیستند؛ اگر مسیری بسته بود، از مسئولان بنا راهنمایی بخواهید و به محدودیتها احترام بگذارید.
میدان عتیق؛ همسایهٔ کهن مسجد
بیرون مسجد، میدان عتیق یا میدان کهنه در روزگار سلجوقیان میدان اصلی شهر بود؛ پیش از آنکه شاه عباس یکم میدان نقش جهان را بسازد و رونق شهر به آن سو کشیده شود. طرح بازآفرینی این میدان در سال ۱۳۹۲ به بهرهبرداری رسید و میدان با نام امام علی، بار دیگر مسجد جامع را به بازار و بناهای پیرامونش پیوند داد.
در کنارهٔ همین میدان، مسجد و منار علی با منار آجری بلند سلجوقیاش، و روبهرویش امامزاده هارون ولایت با سردر نامدارش از آغاز دورهٔ صفوی قرار دارند. در بازار کهنه، میان مسجد جامع و هارونیه، حمام شیخ بهایی هم هست که فضای داخلیاش برای بازدید عموم باز نیست.
اگر از میدان نقش جهان میآیید، مسجد جامع در فاصلهٔ مستقیم حدود یکونیم کیلومتری آن است و دلپذیرترین راه رسیدن به آن، گذر از بازار بزرگ است. این مسیر را در پیادهروی بازار بزرگ از قیصریه تا مسجد جامع گامبهگام شرح دادهایم.




