فهرست مطالب
در بافت کهن اصفهان، بسیاری از خانههای قدیمی از کوچه چیزی جز دیواری آجری و دری ساده نشان نمیدهند. اما کافی است از هشتی و دالان بگذرید تا حیاطی با حوض و باغچه پیش رویتان باز شود و نور از شیشههای رنگی ارسیها روی گچبریها بلغزد.
در این نوشته نخست الفبای خانهٔ ایرانی را مرور میکنیم تا در هر خانهٔ تاریخی بدانید به چه نگاه کنید؛ سپس به چهار خانهٔ ثبتشده در راهنمای ما سر میزنیم، با این توضیح روشن که همهٔ آنها موزهای با درهای باز نیستند.
خانهٔ ایرانی چگونه کار میکرد
هشتی و دالان؛ مرز کوچه و خانه
هشتی فضای سرپوشیدهٔ پشت در ورودی است که اغلب شکلی هشتگوش دارد و سکوهایی برای نشستن. مهمان ناآشنا همینجا منتظر میماند تا حریم خانه حفظ شود و گاهی چند خانهٔ همسایه یک هشتی مشترک داشتند. از هشتی، دالانها مسیر را به حیاط یا به بخشهای گوناگون خانه میرساندند.
بیرونی و اندرونی
خانههای بزرگ دو قلمرو داشتند. بیرونی جای رفتوآمد روزانهٔ مردان، پذیرایی از مهمانان و رسیدگی به کارها بود و اندرونی، زندگی خصوصی خانواده را در خود داشت. در خانههای بزرگتر هرکدام حیاطی جداگانه داشت؛ همان چیزی که در خانهٔ مشروطه هنوز میبینید.
حیاط و حوض
قلب خانه حیاط است. اتاقها گرداگرد آن چیده میشوند و حوضی در برابر تالار اصلی، تصویر نمای رنگین را در آب بازمیتاباند. باغچهها، که گاه شکلهای هندسی دارند، سبزی را کنار این آینهٔ آب میآورند.

تالار، شاهنشین و ارسی
- تالار: اتاق یا ایوان بزرگ و اغلب ستوندار برای پذیرایی، جشن و آیینها که رو به حیاط باز میشود.
- شاهنشین: فرورفتگی کمی بلندتر در صدر تالار یا اتاق بزرگ؛ جای نشستن مهمان محترم یا بزرگ خانه.
- ارسی: در یا پنجرهٔ بزرگی با شبکهٔ چوبی و شیشههای ساده و رنگی که لنگههایش بهجای چرخیدن، بالا و پایین کشیده میشوند. به اتاقی که چنین درهایی دارد هم ارسی میگویند.
- سهدری و پنجدری: اتاقهایی که نامشان را از شمار درهایشان رو به حیاط گرفتهاند. اتاقهای کوچکتر دو سوی تالار یا ایوان را هم گوشوار مینامند.
گچبری، آینهکاری و شیر و شکری
در خانههای اصفهان، هنر بیش از همه روی دیوار و سقف اتاقهای پذیرایی نشسته است. گچبری نقشهای برجسته یا گود را روی گچ پدید میآورد و آینهکاری با تکههای کوچک آینه، نور را در فضا میپراکند. شیر و شکری هم شیوهای کمبرجسته است که گچ و رنگ را درهم میآمیزد و نقش را برجستهنما جلوه میدهد؛ نمونهاش را در خانهٔ مشروطه میبینید.

چهار خانه و وضعیت امروزشان
در فهرست خانههای تاریخی راهنمای ما چهار خانه ثبت شده است. هرکدام سرگذشتی دارد و هرکدام به شکلی متفاوت به روی مردم باز یا بسته است.
خانهٔ مشروطه؛ جایی که از قانون سخن میرفت
خانهٔ مشروطه در نزدیکی ضلع شرقی میدان نقش جهان، روزگاری خانهٔ حاج آقا نورالله نجفی اصفهانی، رهبر مشروطهخواهان اصفهان، بود. در روزگار جنبش مشروطه، آزادیخواهان، علما، روشنفکران و رجال اصفهان و بختیاری در همین اتاقها دربارهٔ حکومت قانون و امور مدنی رایزنی میکردند.
این خانهٔ قاجاری دو حیاط اندرونی و بیرونی، دو شاهنشین در جبهههای شمالی و جنوبی و دوازده اتاق دارد. اتاق هفتدری آن با ارسیهای شیشهرنگی، از نمادینترین بخشهای خانه است و گچبری و نقاشیهای شیر و شکری تالار را آراستهاند. شهرداری اصفهان خانه را مرمت کرد و آن را به موزهٔ مشروطیت بدل ساخت؛ از دی ۱۴۰۴ «خانهٔ احزاب استان اصفهان» هم در آن مستقر است. ساعت بازدید رسمی برایش اعلام نشده، پس پیش از رفتن از امکان بازدید مطمئن شوید.
خانهٔ شیخالاسلام؛ دیوانخانهای با حیاط آیینی
خانهٔ شیخالاسلام در نزدیکی چهارراه تختی، از بناهای دورهٔ صفوی است که در دورهٔ قاجار تزئینات تازهای گرفت. اینجا خانهٔ محقق سبزواری، شیخالاسلام اصفهان در روزگار صفوی، و نوادگانش بود که شش نسل همین منصب را داشتند؛ دیوانخانهٔ آن هم مرکز داوری و امور شرعی بهشمار میرفت.
نقشهٔ خانه با دیگر خانههای اصفهان فرق دارد: فضاهای اصلی در شمال و جنوب حیاطی بسیار بزرگ ساخته شدهاند که جای برگزاری مراسم مذهبی بود. در جنوب، ایوان پهن و ستوندار خانه همراه دو گوشوارش بلندترین بخش بناست؛ حوض و فوارهای در خود ایوان نشسته، شاهنشینی بزرگ در انتهای آن است و گچبری، آینهکاری و مقرنس، ایوان و شاهنشین را آراستهاند. در جبههٔ شمالی، تالاری با ارسی پنجدهانه رو به حیاط باز میشود و در جبههٔ غربی، غرفههایی برای تماشای تعزیه و مراسم عزاداری ساخته شده است.
این خانه هر سال در ماههای محرم و صفر میزبان مراسم عزاداری است، اما ساعت بازدید رسمی ندارد؛ اگر میخواهید آن را ببینید، پیش از رفتن هماهنگ کنید و در ایام مراسم حرمت عزاداران را نگه دارید. مسجد حکیم در چند صد متری آن است و حمام علیقلیآقا هم حدود نیم کیلومتر دورتر؛ داستان این حمام را در راهنمای حمامهای تاریخی اصفهان بخوانید.

خانهٔ دهدشتی؛ ارسیای که در حوض میافتد
خانهٔ دهدشتی در محدودهٔ دروازه دولت و چهارباغ عباسی، خانهای قاجاری است که دربارهٔ کاربری نخستین و تاریخ دقیق ساختش اطلاعات چندانی در دست نیست. فضاهایش در چهار سوی حیاطی مستطیل چیده شدهاند و مهمترین بخش در جبههٔ شمالی است: تالاری با ارسی زیبا، دو اتاق سهدری در دو طرف و شاهنشینی در پشت تالار.
درهای چوبی این فضاها را به هم میگشایند تا چند اتاق به یک فضای بزرگ بدل شوند و حوض کوچکی در برابر تالار، تصویر ارسی رنگین را در خود میگیرد. در جبههٔ غربی، اتاقی پنجدری با ایوان ستوندار دیده میشود و در پشت این جبهه، حوضخانه قرار دارد. ستونهای چوبی ایوانها هم پایه و سرستون گچبریشده دارند.
این خانه بارها مرمت شده و امروز کاربری گردشگری و پذیرایی دارد: اقامتگاه سنتی و کافهرستوران. ساعت بازدید میراثی برایش اعلام نشده، پس آن را خانهای در حال استفاده بدانید، نه موزه. کاخ چهلستون حدود نیم کیلومتر با آن فاصله دارد.

خانهٔ ملاباشی؛ خانهای خصوصی
خانهٔ ملاباشی، که با نام خانهٔ معتمدی هم در فهرست آثار ملی ثبت شده، خانهای قاجاری در محلهٔ پاقلعه است. نامش را از ملاباشی، عالمی از دورهٔ قاجار، گرفته که گفته میشود زمانی صاحب این خانه بوده است. خانه در سال ۱۳۸۰ خریداری و مرمت شد و اکنون اقامتگاه و موزهای خصوصی است با حیاطهای اندرونی و بیرونی، شاهنشین و حوضخانه.
ملاباشی در مالکیت خصوصی است و بازدید از آن فقط با هماهنگی پیشین ممکن است. بیهماهنگی به در خانه نروید و حریم مهمانان اقامتگاه را محترم بشمارید.

چگونه از خانههای تاریخی دیدن کنیم
- ارسیها وقتی آفتاب از شیشههایشان میگذرد جان میگیرند؛ اگر میتوانید در ساعتهای آفتابی به اتاقهای ارسیدار بروید.
- سقفها را از یاد نبرید؛ بخش بزرگی از گچبری، آینهکاری و مقرنس بالای سرتان است.
- در خانههایی که کاربری اقامتی یا آیینی دارند، فقط به فضاهای مجاز بروید و پیش از عکاسی از افراد اجازه بگیرید.
- به ارسیها، درهای چوبی و گچبریها دست نزنید؛ بسیاری از آنها شکنندهاند.



