فهرست مطالب
در جنوب اصفهان، در میانهٔ میدانی که خودروها گردش میچرخند، برجی خشتی و گلاندود ایستاده است که به هیچ بنای پیرامونش شباهت ندارد. برج کبوتر مرداویج از دور به قلعهای کوچک میماند، اما خانهٔ کبوترها بود؛ یادگار روزگاری که فضلهٔ همین پرندهها جالیزهای اصفهان را بارور میکرد.
ژان شاردن، جهانگرد فرانسوی روزگار صفوی، شمار کبوترخانههای پیرامون اصفهان را بیش از سه هزار نوشته است. امروز تنها اندکی از آنها برجاست، اما همین اندک داستانی شنیدنی دارد: داستان کود و خربزه، مار و کبوتر، و معمارانی که با خشت و گل شاهکار ساختند.
چرا اصفهان برای کبوتر برج میساخت؟
راز این برجها در فضلهٔ کبوتر بود که آن را بهترین کود برای خربزه میدانستند. شاردن نوشته است که این کبوترخانهها بیش از آنکه برای پرورش کبوتر باشند، برای به دست آوردن کود ساخته شدهاند. در سدههای بعد هم جالیزهای خربزه و هندوانه مهمترین مصرف این کود بود.
کود کبوتر را به نسبتهای گوناگون با خاکستر و خاک میآمیختند. برج و کبوترهایش معمولاً از آنِ مالک زمین بود که از فروش کود، عوارضی به خزانهٔ شاه میپرداخت. سالی یک بار درِ کوچک پایین برج را میگشودند، کود انباشته را بیرون میکشیدند و در را دوباره میبستند.
«گمان میکنم ایران در همهٔ جهان کشوری است که زیباترین کبوترخانهها را در آن میسازند.»
ژان شاردن
کبوترخانهها به روایت جهانگردان
شاردن کبوترخانههای بزرگ ایران را شش برابرِ بزرگترین کبوترخانههای سرزمین خودش وصف کرده است. او تنها جهانگردی نبود که این برجها شگفتزدهاش کرد. تامس هربرت، جهانگرد انگلیسی سدهٔ هفدهم میلادی، در مهیار، میان شهرضا و اصفهان، نوشت که خانههای مردم پاکیزه است، اما به پای نمای شگفت کبوترخانههایشان نمیرسد.
در دههٔ ۱۶۸۰ میلادی، انگلبرت کمپفر، سیاح آلمانی، کبوترخانهای را در باغ سلطنتی هزارجریب به تصویر کشید. بیش از یک سده بعد، جیمز موریه دید که برجها را رنگآمیزی و آراستهاند و به نمای بیرونیشان بیش از خانههای معمولی رسیدهاند.
مهندسی با خشت و گل
مصالح این برجها ساده بود: خشت خام و اندود گل، تقریباً بیهیچ چوبی. در بنایی بیچوب، هر جزء باید فقط بر جزء دیگر فشار بیاورد و معماران با طاقها و گنبدهای کوچک، پشتبندهای درونی و راهروهای طبقهطبقه به این تعادل رسیدند. طرح برجها بینقشه و سینهبهسینه در خانوادهها و روستاها منتقل میشد و کمتر دو برجی را میتوان یافت که عین هم باشند.
درون برج؛ دیوارهایی از لانه
بیشتر برجها از یک استوانهٔ بیرونی و یک استوانهٔ درونیِ بلندتر ساخته شدهاند که با پشتبندهایی به هم تکیه دادهاند؛ پشتبندهایی که در نقشه مثل پرههای چرخ دیده میشوند. سراسر دیوارهها با لانههایی هماندازه پوشیده است؛ هر لانه حدود ۲۰ در ۲۰ سانتیمتر دهانه و نزدیک ۲۷ سانتیمتر عمق دارد و زیرش سکوی گلی کوچکی برای نشستن کبوتر ساختهاند.
کبوترها تنها از برجکهای کوچک روی بام رفتوآمد میکنند؛ برجکهایی با آجرچینی مشبک که روزنههایشان در دیوارهٔ برجک است، نه در سقف آن. پلکانی گرد طبقهها را به هم میرساند و سقف هر طبقه روزنههایی دارد تا پرندهها در دل برج بالا و پایین پرواز کنند.

برجی که مار از آن بالا نمیرود
یکی از خطرهای جدی کبوترخانه مار بود. اندود کاهگل زبر است و مار میتواند روی آن بالا بخزد؛ برای همین دور بدنهٔ برج نوارهایی از گچ صاف میکشیدند که معمولاً با دوغاب آهک یا گل اخرا رنگ میگرفت. قرنیزها و ردیفهای بیرونزدهٔ آجری هم مانع دیگری بر سر راه مار بودند و در همان حال نمای برج را میآراستند.
درِ پایین برج کوچک بود و جز روز برداشت کود بسته میماند؛ حتی برجی دیده شده که هیچ دری پایینتر از بام نداشت.
دو یادگار باغ هزارجریب
در روزگار صفوی، خیابان چهارباغ از دل شهر میگذشت، از روی سیوسهپل زایندهرود را پشت سر میگذاشت و به باغ سلطنتی هزارجریب در دامنهٔ کوه صفه میرسید. در چهار گوشهٔ این باغ چهار برج کبوتر ساخته بودند که دو برج آن به جا مانده است. جای باغ را امروز دانشگاه اصفهان و بخشی از محلهٔ مرداویج گرفتهاند.
این دو برج با هم و به شمارهٔ ۱۶۹۸ در فهرست آثار ملی ایران ثبت شدهاند و از پیشرفتهترین نقشههای برج کبوتر در اصفهان به شمار میآیند. دیوار بیرونیشان صاف نیست و موج برمیدارد؛ شکلی که بیآنکه دیوار را کلفتتر کند، برجی به این بزرگی را پایدارتر میسازد.
برج مرداویج در واقع خوشهای است از هشت استوانهٔ کوچک که گرد یک استوانهٔ بزرگتر حلقه زدهاند؛ طرحی که سطح دیوارهها و شمار لانهها را بهمراتب بیشتر میکند. در آغاز دههٔ ۱۳۴۰ خورشیدی هر دو برج برجکها و بیشتر بامهایشان را از دست داده بودند و دانشگاه اصفهان تاکنون چند بار برج درون محوطهٔ خود را مرمت کرده است.
برج مرداویج
این برج در فضای سبز میانهٔ میدان برج، در تقاطع خیابانهای شیخ صدوق جنوبی و آزادی، ایستاده است. نمای بیرونیاش همیشه در دسترس است، اما برای بازدید از درون آن برنامهای اعلام نشده است.

برج کبوتر دانشگاه اصفهان
برج کبوتر دانشگاه اصفهان در محوطهٔ دانشگاه، در غرب ساختمان دانشکدهٔ زبانهای خارجی و نزدیک دیوار میان دانشگاه و ارتش قرار دارد و بلندیاش به ۱۶ متر و ۷۰ سانتیمتر میرسد. ورود به آن محدود است و بازدید تنها با اجازهٔ دانشگاه اصفهان ممکن است؛ پس بیهماهنگی پیشین راهی آن نشوید.

امروز چه مانده است؟
با رواج کودهای شیمیایی، خشکسالی و گسترش شهر، بیشتر کبوترخانهها بیکاربرد ماندند؛ بنای خشتی هم وقتی آب از بالای دیوارها به درونش راه یابد، بهسرعت فرو میریزد. در آغاز دههٔ ۱۳۴۰ خورشیدی صدها برج از میان رفته بود، اما هنوز برجهایی در نزدیکی پل شهرستان و در دامنهٔ کوه آتشگاه برپا بود و در ناحیهٔ گورت، در شرق اصفهان، شاید تا ۵۰ برج هنوز به کار میرفت.

در گورت و روستاهای دیگر استان هنوز برجهایی پابرجاست، اما در دل شهر، دو برج هزارجریب شناختهشدهترین نمونهها هستند. برجهای ثبتشده در این راهنما را در فهرست برجهای کبوتر و جایشان را روی نقشهٔ بناها ببینید.
برجهای کبوتر اصفهان شاید به شکوه گنبدها و سردرهای شهر نباشند، اما داستانی کمیاب را روایت میکنند: معماریای که برای پرنده ساخته شد تا نان کشاورز را پربرکت کند. اگر مسیرتان از کنار زایندهرود میگذرد، راهنمای پلهای زایندهرود را هم ببینید.



