فهرست مطالب
زیر سردر مسجد شیخ لطفالله که بایستید، تکههای ریز رنگی بالای سرتان مثل پازلی بینقص به هم قفل شدهاند. چند صد قدم آنسوتر، در مسجد امام (مسجد شاه)، دیوارهایی عظیم میبینید که کاشیهای چهارگوشِ نقشدار سراسرشان را پوشانده است. هر دو صفویاند و هر دو خیرهکننده، اما با دو منطق متفاوت ساخته شدهاند: معرق و هفترنگ.
این راهنما کمکتان میکند این دو شیوه را از هم بازشناسید، بدانید معماران صفوی هر کدام را کجا و چرا به کار میبردند و بهترین نمونههایشان را در اصفهان کجا ببینید.
دو شیوه، دو منطق
معرق؛ پازلی از کاشیهای تکرنگ
در معرق، کار با کاشیهای تکرنگ آغاز میشود: لاجوردی، فیروزهای، سفید، زرد و رنگهای دیگر، هر کدام با لعاب خودش. استادکار این کاشیها را مطابق طرح تکهتکه میبُرد و هر قطعه را دقیقاً به شکل جای خودش درمیآورد؛ یک گلبرگ، پیچکی از نقش اسلیمی یا حرفی از یک کتیبه.
قطعهها را کنار هم میچینند و با ملات به هم پیوند میدهند تا قابهای بزرگ آماده شود و بر دیوار بنشیند. حاصل، سطحی است با رنگهایی زنده و یکدست. اما این کار کند و پرهزینه است و دستهایی بسیار ورزیده میخواهد؛ به همین دلیل معرق در دورهٔ تیموری و سالهای نخست صفوی شیوهٔ محبوب بناهای مهم بود.
هفترنگ؛ نقاشی با لعاب بر کاشی چهارگوش
در هفترنگ به جای بریدن کاشی، نقش را روی کاشیهای چهارگوشی که لعاب سفید خوردهاند میکشند. مرز هر رنگ را با خطی تیره مشخص میکنند تا لعابهای رنگی در کوره در هم ندوند؛ سپس همهٔ رنگهای نقش با هم پخته میشوند. هر کاشی تکهای از نقشی بزرگ است و صدها کاشی کنار هم، تصویر را کامل میکنند.
این شیوه ارزانتر و بسیار سریعتر بود و دامنهٔ رنگها را هم گستردهتر میکرد. در عوض، چون رنگها یکجا پخته میشوند، هر لعاب در دمای مناسب خودش نمیپزد و رنگها معمولاً کمعمقتر از معرق به چشم میآیند. نام «هفترنگ» را هم نباید شمارشی دقیق دانست؛ ترکیب رنگهای این کاشیها همهجا یکی نیست.
چرا صفویان هر دو را به کار گرفتند؟
شاه عباس یکم در چند دهه از اصفهان پایتختی تازه ساخت و بناهای تازهٔ این پایتخت سطحهایی عظیم داشتند که باید کاشیپوش میشدند. معرق برای چنین شتاب و وسعتی بسیار گران و کند بود. هفترنگ این گره را گشود و در اصفهان سدهٔ یازدهم هجری چنان فراگیر شد که عملاً جای معرق را گرفت.
با این همه، صفویان معرق را کنار نگذاشتند و آن را برای جاهای ممتاز نگه داشتند. در مسجد امام تقریباً همهٔ سطوح هفترنگ است، جز سردر رو به میدان و گنبد بزرگ مسجد. نکتهٔ دیگری هم هست: هفترنگ زیر آفتاب میدرخشد و جلوهای شکوهمند دارد، اما برای فضاهای نیمتاریکی مانند گنبدخانه چندان مناسب نیست.

روی دیوار چطور تشخیصشان بدهیم؟
از دور، هر دو شیوه یک جلوه دارند: دریایی از لاجوردی و فیروزهای. تفاوت را باید از نزدیک و با حوصله دید. این نشانهها کمکتان میکند:
- درزها را دنبال کنید. در معرق، درزِ میان قطعهها دور هر گلبرگ و هر حرف میچرخد، چون هر تکه به شکل همان نقش بریده شده است. در هفترنگ، شبکهای منظم از درزهای راست و چهارگوش از روی نقش میگذرد.
- دنبال خط تیره بگردید. در هفترنگ، رنگها معمولاً با خطی نازک و تیره از هم جدا شدهاند؛ در معرق، مرز هر رنگ همان درزِ میان دو قطعه است.
- به عمق رنگ دقت کنید. رنگهای معرق معمولاً سیرتر و یکدستتر به چشم میآیند.
- جای کاشی را در نظر بگیرید. در بناهای بزرگ صفوی، معرق را در جاهای ممتازی مانند سردرها و گنبدخانهها بجویید.
کجا بهترین نمونهها را ببینیم؟
مسجد شیخ لطفالله؛ کلاس درس معرق
اگر فقط برای یک بنا وقت دارید، همینجا را انتخاب کنید. سردر مسجد با معرق پوشیده شده و دو سوی درِ ورودی، قابهایی از گلوبوته و اسلیمی به رنگهای زرد و سفید و آبی بر زمینهٔ لاجوردی نشسته است. کتیبههای بزرگ نمای بیرونی و درون گنبدخانه را علیرضا عباسی، خوشنویس نامدار روزگار شاه عباس، نوشته است.
درون گنبدخانه، کاشیهایی که بیشترشان آبیاند همهٔ سطوح را پوشاندهاند و در میانهٔ گنبد، شمسهای زرد چنان میتابد که گویی خورشید از درون بنا میدرخشد. گنبد بیرونی داستان دیگری دارد: اسلیمیها و کتیبههایی زرد و آبی بر زمینهای خاکیرنگ. در بخشهایی از نمای رو به میدان کاشی هفترنگ هم به کار رفته است؛ فرصتی کمنظیر برای دیدن دو شیوه در یک قاب.
کاشیهای این مسجد در دورهٔ قاجار آسیب بسیار دید و در روزگار رضاشاه مرمت شد. همین مرمت، هنر معرق را که تقریباً کنار گذاشته شده بود دوباره زنده کرد و راه را برای نسل تازهای از کاشیسازان گشود. ساعت بازدید رسمی مسجد اعلام نشده است؛ پیش از رفتن از باز بودنش مطمئن شوید.

مسجد امام؛ قلمرو هفترنگ
در مسجد امام، کاشی هفترنگ کمابیش همهٔ سطوح درون و بیرون را بر فراز ازارههای مرمری پوشانده است. برای مقایسه، سردر رو به میدان را ببینید که با معرق آراسته شده و بهترین کاشیهای مسجد را دارد. رنگهای این سردر درست هفتتاست: لاجوردی، آبی روشن، سفید، سیاه، زرد، سبز و نخودی. گنبد بزرگ مسجد هم از قاعدهٔ هفترنگ بیرون است و اسلیمیهای پیچان نخودی بر زمینهٔ آبی روشن دارد.
بخش بزرگی از کاشیهای مسجد در دههٔ ۱۳۱۰ خورشیدی، از روی کاشیهای اصلیِ برجامانده، نو شد و مرمت کاشیهایش کمابیش پیوسته ادامه دارد؛ پیش از رفتن، ساعت بازدید و بخشهای باز را بپرسید.

مسجد جامع عتیق؛ جایی که رنگ به آجر رسید
برای دیدن سرگذشت کاشی در اصفهان، به مسجد جامع عتیق بروید. بنای سلجوقی مسجد بیشتر آجری و بیرنگ بود تا آنکه در سدهٔ نهم هجری پوششی از کاشی معرق بر نماهای صحن نشست و رنگ را به آن آورد. کاشیکاری نمای ایوان جنوبی با کتیبهای به تاریخ ۸۸۰ ق یادگار روزگار اوزون حسن آققویونلوست و صفویان هم بر ایوانها و منارهها کاشیهای تازهای افزودند.
کنار این لایهها، سادگی گنبدهای آجری سلجوقی را هم ببینید تا فاصلهٔ جهانِ آجر و جهانِ رنگ را حس کنید؛ شرح کامل تاریخ بنا در راهنمای مسجد جامع اصفهان آمده است. منار ساربان هم از روزگار سلجوقی نشان میدهد کاشی فیروزهای چگونه لابهلای آجرکاری تزئینی جا گرفت؛ منار در میان خانههاست و باید از بیرون تماشایش کرد.
از میدان عتیق تا مسجد حکیم
در میدان عتیق، سردر مسجد علی را از نزدیک ببینید. این سردر، به تاریخ ۹۲۹ ق، از دهههای نخست صفوی است. نامهای مقدس به خط کوفی و نقشهای هندسیاش از ترکیب قطعههای لعابدار و بیلعاب ساخته شدهاند، شیوهای که معقلی نامیده میشود، و کتیبههای معرق هم دارد. روبهرویش امامزاده هارون ولایت با سردر و گنبد کاشیپوشی از آغاز دورهٔ صفوی ایستاده است.
در بافت بازار و کمتر از یک کیلومتر آنسوتر، در مسجد حکیم که در روزگار شاه عباس دوم ساخته شد، سطوح وسیع درون ایوانها و گنبدخانه با همین ترکیب قطعههای لعابدار و بیلعاب پوشیده شده است؛ نمونهای درخشان از شیوهای سوم در کنار معرق و هفترنگ. این سه بنا محل عبادت و زیارتاند و ساعت بازدید گردشگری برایشان اعلام نشده است؛ با پوشش مناسب و آرام به تماشا بروید.
شیفتگان هندسه سراغ بقعهٔ درب امام را هم در محلهٔ قدیمی دردشت بگیرند؛ بنایی از سدهٔ نهم هجری که نقش گرهچینی کاشیهایش به الگویی شبهبلوری نزدیک است، الگویی که ریاضیدانان غربی پنج سده بعد شناختند. این بقعه زیارتگاه است؛ پیش از رفتن از امکان بازدید مطمئن شوید.


الفبای رنگ و نقش
زبان کاشیهای اصفهان چند واژهٔ پرتکرار دارد که شناختنشان تماشا را عمیقتر میکند:
- لاجوردی و فیروزهای: رنگهای غالب بیشتر نماها؛ کتیبههای بزرگ معمولاً سفیدند بر زمینهٔ لاجوردی.
- زرد و نخودی: رنگهای گرمی که شمسهها و نقش گنبدها را برجسته میکنند.
- اسلیمی و گلوبوته: پیچکها و گلهای درهمتنیدهای که بیشترِ سطوح را پر میکنند.
- گره: نقشهای هندسی ستارهای و چندضلعی.
- کتیبه: ثلث درشت برای آیهها و نام بانیان بنا، و کوفیِ زاویهدار در ترکیب قطعههای لعابدار و بیلعاب.
کاشیکاری امروز
کاشیکاری سنتی اصفهان در سدهٔ اخیر بیش از همه با مرمت بناهای تاریخی زنده ماند؛ مرمتهایی که کورهها و کارگاههای تازهای به کار انداخت و نسلی از کاشیسازان، نگارگران و خوشنویسان پرورد. در مرمت گنبد مسجد شیخ لطفالله در دههٔ ۱۳۹۰، کاشیها را یکییکی شمارهگذاری کردند و تنها جای قطعههای ازدسترفته کاشی نو نشاندند.
در بازار اما بسیاری از کاشیهایی که «هفترنگ» خوانده میشوند کارخانهایاند و نقششان با شابلون یا چاپ روی کاشی مینشیند. کاشی هفترنگِ تمامدستی هنوز در چند کارگاه خانوادگی ساخته میشود، اما کمیابتر و گرانتر است. اگر به خرید هنرهای دستی شهر فکر میکنید، راهنمای صنایعدستی اصفهان را هم بخوانید.
دفعهٔ بعد که زیر گنبدی کاشیپوش ایستادید، چند دقیقهای را به درزها و مرز رنگها بسپارید تا دیوار از تصویری زیبا به کتابی خواندنی بدل شود؛ کتابی که کاشیسازان اصفهان سطر به سطرش را با دست نوشتهاند. فهرست مسجدهای تاریخی و نقشهٔ بناها برای برنامهریزی این تماشا به کارتان میآید.



