رفتن به محتوای اصلی

راهنمای صنایع‌دستی اصفهان؛ از قلم‌زنی و میناکاری تا خاتم و قلمکار

اصفهان را با صدای چکش قلم‌زن‌ها هم می‌شود شناخت. در این راهنما هنرهای دستی شاخص شهر را معرفی می‌کنیم: هر کدام چگونه ساخته می‌شود، کار خوب را از چه نشانه‌هایی بشناسید و کجا می‌توانید هنرمندان را در حال کار ببینید.

صنایع دستی تحریریهٔ میراث فرهنگی اصفهان۱۲ شهریور ۱۴۰۵۸ دقیقه مطالعه
فهرست مطالب
  1. شهر خلاق صنایع‌دستی
  2. هنرهای فلز
  3. چوب، پارچه و نگاره
  4. فرش و کاشی
  5. کجا هنرمندان را در حال کار ببینیم؟
  6. خرید آگاهانه

در طاق‌نماهای گرداگرد میدان نقش جهان صدایی هست که در هیاهوی رهگذران گم نمی‌شود: ضربه‌های ریز و پیوستهٔ چکش بر قلم. استادکاری سر به کار دارد و نقش گل و مرغ آرام‌آرام بر سینی مسی جان می‌گیرد. اصفهان هنوز شهری است که بخشی از زیبایی‌اش را با دست می‌سازد.

در ادامه، از قلم‌زنی و مینا تا خاتم، قلمکار، نگارگری و فرش، با شیوهٔ ساخت هر هنر و نشانه‌های کار خوب آشنا می‌شوید. قیمتی نمی‌آوریم؛ این راهنما برای آن است که آگاهانه‌تر تماشا کنید و آگاهانه‌تر بخرید.

شهر خلاق صنایع‌دستی

اصفهان در ۱۳۹۴ خورشیدی به شبکهٔ شهرهای خلاق یونسکو در رشتهٔ «صنایع‌دستی و هنرهای مردمی» پیوست و در همان سال شورای جهانی صنایع‌دستی عنوان «شهر جهانی صنایع‌دستی» را به آن داد. در این شهر بیش از ۱۶۰ رشتهٔ صنایع‌دستی زنده است، از فرش و فلزکاری تا چوب، سفال و نگارگری، و بخش بزرگی از کارگاه‌ها گرد میدان نقش جهان جمع شده‌اند.

با این همه، پیوند این هنرها با روزگار صفوی یکسره ناگسسته نمانده است. از سقوط اصفهان به دست افغان‌ها در پایان دورهٔ صفوی به بعد، جنگ‌ها و قحطی‌ها، کوچ استادکاران به تهران و تبریز در دورهٔ قاجار و سیل کالای ارزان اروپایی بسیاری از این هنرها را تا مرز نابودی برد. احیا از دورهٔ پهلوی آغاز شد؛ با هنرستانی که در دههٔ ۱۳۱۰ خورشیدی برای آموزش هنرهای سنتی در اصفهان بنیاد نهاده شد و با مرمت بناهای تاریخی که نسل تازه‌ای از هنرمندان را پرورد.

هنرهای فلز

قلم‌زنی؛ نقشی که با چکش کنده می‌شود

قلم‌زنی کندن و برجسته کردن نقش بر ظرف‌ها و قاب‌های فلزی است، بیشتر روی مس، برنج و نقره. استادکار درون یا پشت کار را با آمیزهٔ مذابی از قیر و گچ پر می‌کند تا فلز زیر ضربه‌ها شکل نبازد. سپس نقش را روی فلز می‌آورد و با قلم‌های گوناگون و چکشی کوچک، خط به خط آن را می‌کَند. در پایان ظرف را گرم می‌کنند تا قیر نرم شود و بیرون بیاید.

نقش‌ها از گل و مرغ تا آیه و شعر فارسی گوناگون‌اند. در شیوهٔ مشبک، بخش‌هایی از زمینه را کاملاً می‌بُرند تا نقش مثل توری بر جای بماند.

نشانهٔ کار خوب: کار دستی ریزناهمواری‌های طبیعی دارد و نقش‌های تکراری‌اش مو به مو یکسان نیستند؛ کارهای پرسی کاملاً یکنواخت‌اند و روزنه‌های مشبکشان هم‌اندازه. از فروشنده بپرسید جنس کار مس است، برنج یا نقره.

میناکاری؛ نقاشی با آتش بر مس

میناکاری یعنی نقاشی با لعاب‌های شیشه‌ای بر فلز و تثبیت آن‌ها در کوره. در اصفهان این کار بیشتر روی مس انجام می‌شود: مسگر نخست ظرف را می‌سازد؛ میناکار چند بار لعاب سفید بر آن می‌زند و هر بار آن را در کوره می‌پزد، سپس نقش را با رنگ‌های مینا می‌کشد و ظرف یک بار دیگر به کوره می‌رود.

میناکاری از سدهٔ دوازدهم هجری در اصفهان رواج داشت، اما در دورهٔ پهلوی شکوفا شد و رونقش تا اندازهٔ زیادی وامدار شکرالله صنیع‌زاده است؛ نگارگری چیره‌دست که شاگردان بسیاری پرورد و نقش‌های تازه‌ای به این هنر آورد. زمینه‌های آبی و فیروزه‌ای و نقش‌های گل‌وبوته و اسلیمی در مینای اصفهان فراوان‌اند.

نشانهٔ کار خوب: لعاب یکدست، براق و بی‌ترک و بی‌حباب باشد و خطوط نقش، حتی در ریزترین گل‌ها، پیوسته و دقیق.

فیروزه‌کوبی؛ موزاییکی از سنگ

در فیروزه‌کوبی، سطح ظرفی مسی، برنجی یا نقره‌ای را با قطعه‌های ریز فیروزه می‌پوشانند. استادکار سنگ‌ها را از نظر اندازه و رنگ جور می‌کند، سطح فلز را کمی گرم می‌کند و فیروزه‌ها را روی لاکی که با گرما نرم شده می‌نشاند. سپس سطح را با سنگ ساب صاف و صیقلی می‌کند تا رنگ واقعی فیروزه نمایان شود. امروز اصفهان مرکز اصلی این هنر است.

نشانهٔ کار خوب: قطعه‌ها ریز و هم‌رنگ باشند و چنان تنگ کنار هم نشسته باشند که فاصلهٔ تیرهٔ میانشان به کمترین برسد.

راستهٔ بازار قیصریه اصفهان با حجره‌ها و نور گرم چراغ‌ها
راستهٔ بازار قیصریه، با حجره‌هایی که هنوز محل کار و عرضهٔ هنرهای دستی‌اند. عکس: Fariba.tavakkoli، CC BY-SA 4.0

چوب، پارچه و نگاره

خاتم؛ نقشی از هزاران مثلث

خاتم روکشی تزئینی برای اشیای چوبی است که از منشورهای بسیار ریز چوب، استخوان و فلز ساخته می‌شود. استادکار میله‌هایی به درازای حدود ۳۰ سانتی‌متر با مقطع مثلثی می‌سازد که هر ضلعش ۱ تا ۱٫۵ میلی‌متر است. سه مثلث چوبی را گرد یک مثلث فلزی می‌چسباند و این دسته‌ها را به هم می‌پیوندد تا نقش‌هایی چون ستاره و شش‌ضلعی پدید آید؛ ساده‌ترین گل خاتم از ۶۶ مثلث ساخته می‌شود.

این دسته‌ها را زیر پرس به شمشی یکپارچه بدل می‌کنند، شمش را به برش‌هایی نزدیک به دو میلی‌متر می‌بُرند و برش‌ها را روی جعبه، قاب یا میز می‌چسبانند؛ سپس سطح را می‌سابند و جلا می‌دهند. اصفهان از روزگار صفوی از مراکز خاتم‌سازی بود و جایگاه این هنر در سدهٔ اخیر تا اندازهٔ زیادی وامدار خاتم‌سازی شیرازی به نام استاد خلیل گلریز است که سال‌ها در هنرستان اصفهان خاتم‌سازی آموزش داد.

نشانهٔ کار خوب: مثلث‌ها ریزتر و نقش‌ها منظم‌تر و قرینه‌تر باشند و سطح، صاف و بی‌درز و بی‌بتونه. خاتم را از گرما، رطوبت و آفتاب مستقیم دور نگه دارید.

قلمکار؛ مهر چوبی بر پارچهٔ پنبه‌ای

قلمکار اصفهان چاپ دستی نقش بر پارچهٔ پنبه‌ای با قالب‌های چوبی است و بیشتر به شکل سفره، رومیزی، روتختی و پرده دیده می‌شود. قالب‌تراش نقش را روی چوب‌هایی مانند گلابی و گردو می‌تراشد و برای هر رنگ قالبی جدا می‌سازد؛ چاپگر قالب را به رنگ آغشته می‌کند و ضربه به ضربه بر پارچه می‌زند تا نقش کامل شود. رنگ‌های اصلی این هنر سیاه، سرخ، آبی، سبز و زردند.

قلمکار دست‌کم دو سده از هنرهای ویژهٔ اصفهان بوده و بارها تا آستانهٔ نابودی رفته و دوباره جان گرفته است؛ امروز سفره‌های قلمکار از کالاهای همیشه محبوب بازار اصفهان‌اند.

نشانهٔ کار خوب: رنگ‌های قالب‌های مختلف دقیق روی هم نشسته باشند و خطوط سیاه نقش، روشن و بی‌پخش‌شدگی. دربارهٔ ثبات رنگ در شست‌وشو هم از فروشنده بپرسید.

نگارگری؛ میراث مکتب اصفهان

اصفهانِ صفوی خاستگاه مکتبی در نگارگری بود که نامش با رضا عباسی و خط‌های روان و رنگ‌های هماهنگش گره خورده است. نگارگران این مکتب بیش از گذشته به تک‌نگاره‌های مستقل از کتاب روی آوردند: جوانان خوش‌پوش، پیران اندیشناک و حتی مردم عادی. نقاشی‌های دیواری آن روزگار در کاخ‌های چهل‌ستون و هشت‌بهشت برجا مانده است؛ پیش از رفتن از باز بودن کاخ‌ها مطمئن شوید.

نگارگران امروز اصفهان، از پیروان شیوه‌های سنتی تا طراحان نوگرا، روی بوم، چوب و استخوان کار می‌کنند. اگر نگاره‌ای را به‌عنوان اثر دست می‌خرید، از سازنده بخواهید ریزه‌کاری صورت‌ها و گل‌ها را از نزدیک نشانتان دهد.

تالار نقاشی‌های دیواری کاخ چهل‌ستون با طاق‌های نگارگری‌شده و صحنه‌های تاریخی صفوی
تالار نقاشی‌های دیواری کاخ چهل‌ستون، یادگار نگارگری روزگار صفوی. عکس: Amir Pashaei، CC BY-SA 4.0

فرش و کاشی

فرش اصفهان

قالی‌های کارگاه‌های درباری اصفهانِ صفوی امروز در موزه‌های جهان نگهداری می‌شوند، اما سنت امروز بیشتر حاصل احیایی تازه‌تر است: اصفهان در دههٔ ۱۳۰۰ خورشیدی به یکی از مراکز بزرگ قالی‌بافی بدل شد و تا حدود ۱۳۱۹ خورشیدی طرح و شیوهٔ شناخته‌شدهٔ خود را یافت.

فرش اصفهان را به بافت ریز، پرز کوتاه و نقش‌هایی الهام‌گرفته از هنر صفوی، مانند گل‌های شاه‌عباسی، می‌شناسند و رنگ‌های سرخ و آبی تیره در آن بیشتر به چشم می‌آید.

نشانهٔ کار خوب: رج‌شمارِ بالاتر یعنی گره‌های ریزتر و نقشی دقیق‌تر. به ریشه‌ها نگاه کنید؛ در فرش دستباف، ریشه ادامهٔ تارهای خود فرش است، نه نواری که بعد دوخته شده باشد. مشخصات فرش، از جنس تار و پود و پرز تا رج‌شمار و ابعاد، را مکتوب بخواهید.

کاشی

کاشی‌کاری را، که شاید باشکوه‌ترین هنر دستی اصفهان باشد، باید بر دیوار بناها دید. برای شناختن دو شیوهٔ بزرگ آن راهنمای هفت‌رنگ یا معرق را بخوانید و سپس به مسجد شیخ لطف‌الله و مسجد امام بروید. کاشی دست‌ساز هنوز در چند کارگاه خانوادگی شهر ساخته می‌شود.

گنبد درونی مسجد شیخ لطف‌الله با نور پنجره‌ها و مقرنس‌های کاشی‌کاری‌شدهٔ ورودی
مسجد شیخ لطف‌الله در ضلع شرقی میدان نقش جهان، از نامدارترین نمونه‌های کاشی‌کاری دورهٔ صفوی. عکس: Ara9979، CC BY-SA 4.0

کجا هنرمندان را در حال کار ببینیم؟

بهترین نقطهٔ شروع، طاق‌نماهای دوطبقهٔ میدان نقش جهان و بازار قیصریه در پشت سردر قیصریه است. دهه‌هاست که استادکاران با شاگردانشان در کارگاه‌های کوچک این راسته‌ها کار می‌کنند و خودشان به یکی از دیدنی‌های شهر بدل شده‌اند؛ در برخی حجره‌ها می‌توانید قلم‌زن یا نگارگری را پشت میز کارش ببینید.

از میدان می‌توانید در بازار بزرگ به سوی شمال بروید؛ شرح این مسیر را در راهنمای پیاده‌روی بازار از قیصریه تا مسجد جامع آورده‌ایم. پیش از عکاسی از هنرمند یا کارگاه اجازه بگیرید و دربارهٔ مراحل ساخت بپرسید؛ گفت‌وگو با سازنده بهترین راه شناختن کار است.

میدان نقش جهان در هنگام غروب از میان قاب طاق، با چراغ‌های روشن حجره‌ها
حجره‌های میدان نقش جهان هنگام غروب؛ بسیاری از کارگاه‌های هنرهای دستی شهر گرد همین میدان‌اند. عکس: Dolphinphoto5d، CC BY-SA 4.0

خرید آگاهانه

  • پیش از خرید چند کارگاه را ببینید و کارها را کنار هم مقایسه کنید.
  • بپرسید اثر تمام‌دستی است یا بخشی از آن با دستگاه انجام شده است؛ جنس پایه‌اش را هم بپرسید.
  • برای اثرهای ارزشمند، فاکتوری با مشخصات کامل، یعنی جنس، شیوهٔ ساخت و نام سازنده، بخواهید.
  • ظرف‌های مینا و فیروزه‌کوب را برای سفر با لایهٔ محافظ ببندید و در بار دستی نگه دارید.

سوغاتی که از اصفهان به خانه می‌برید، اگر آگاهانه انتخاب شود، فقط شیئی زیبا نیست؛ تکه‌ای از زنجیرهٔ استاد و شاگردی است که از دل همین بازارها گذشته و هنوز ادامه دارد.

نوشتهٔتحریریهٔ میراث فرهنگی اصفهان روایت‌ها و راهنماهای سفر برای شناخت بهتر بناها، موزه‌ها و صنایع دستی اصفهان.

نوشته‌های مرتبط

دیدگاه‌ها

نخستین کسی باشید که دربارهٔ این نوشته دیدگاهی می‌نویسد.

دیدگاه‌ها پیش از انتشار بررسی می‌شوند.